Döviz Piyasaları
Döviz Piyasaları
Döviz Piyasaları
FP1.5 · Döviz · Kur Rejimleri · Faiz Paritesi
Bir Türk yatırımcının USD alması, bir İngiliz şirketin EUR satması, bir Japon emeklilik fonunun TRY tahvil alması — hepsi aynı küresel piyasada gerçekleşir: FX (foreign exchange). Günlük 7+ trilyon dolar hacmiyle dünyanın en büyük finansal piyasası. Bu derste FX'in mekaniğini, kur rejimlerini, paralite formüllerini ve Türkiye'nin kur politikası deneyimini söküyoruz.
USD/TL'nin günlük yolculuğu
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Düzey 1 · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Şubat 2026, sabah saat 09:00. USD/TL bankalar arası piyasada 40.20'den açıldı. Aynı anda İstanbul, New York, Londra, Tokyo'da binlerce trader aynı kuru izliyor. 09:30'da TÜİK enflasyon verisi açıklanıyor — beklentinin üstünde. Anında 40.45'e fırladı. Saat 14:00 PPK toplantısı sonucu: politika faizi sabit. Tepki pozitif: 40.30'a düştü. Akşam New York seansında ABD verisi geldi: dolar küresel olarak güçlendi — 40.55. Tek bir günde 0.35 TL hareket, milyarlarca dolarlık pozisyon değişiyor. Bu piyasanın adı FX (forex) — tüm dünyanın 7/24 dönen para mübadele piyasası.
SPL sınavlarında döviz konusu çok önemlidir çünkü Türkiye açık ekonomi'dir; ihracat, ithalat, dış borç, sermaye akımları döviz kurundan etkilenir. Üstelik dolarizasyon nedeniyle iç piyasa bile dövize duyarlıdır. Bu derste hem kuru oluşturan teorik mekanizmaları (faiz paritesi, satın alma gücü paritesi) hem de TCMB'nin elinde bulunan araçları işliyoruz.
Döviz piyasası dünyanın en büyük finansal piyasasıdır. Günlük hacim 7.5 trilyon USD (BIS 2022); BIST'in günlük hacminin 1500 katı. Tek bir saniyede 80+ milyar dolarlık işlem geçer. Bu hacim ve hız sebebiyle hiçbir merkez bankası FX'i tamamen kontrol edemez — sadece etkileyebilir.
Bu derste 10 başlık: (1) Döviz piyasası tanımı ve oyuncuları; (2) Spot vs forward işlemler; (3) Kur rejimleri taksonomisi; (4) Satın alma gücü paritesi (PPP); (5) Faiz oranı paritesi (IRP); (6) Carry trade; (7) TCMB kur politikası araçları; (8) Dolarizasyon ve KKM; (9) Türkiye kur tarihi; (10) Vakalar + hızlı kontrol.
FX nedir, kim oynar?
Farklı para birimlerinin alım-satıldığı küresel piyasa. Karakteristik özellikleri: (1) 7/24 açık (Pazartesi sabah Tokyo'dan Cuma akşam New York'a kesintisiz); (2) Çoğunlukla OTC (tezgah üstü) — merkezi borsa yok, bankalar arası ağ; (3) Çok yüksek likidite — milisaniyelik fiyat hareketleri; (4) Çok büyük hacim (7.5 trilyon USD/gün); (5) En likit araçlar: USD, EUR, JPY, GBP. Türkiye'de yapı: bankalar arası FX piyasası TCMB tarafından düzenli izlenir; BIST'te de döviz spot piyasası var ama hacim küçüktür.
Döviz Piyasasının Oyuncuları
Döviz fiyatları çift olarak verilir — alım ve satım fiyatı. Bid (Alış): piyasa yapıcısının sizden döviz almak için ödeyeceği fiyat (siz satarsanız bu fiyatı alırsınız). Ask / Offer (Satış): piyasa yapıcısının size döviz satmak için isteyeceği fiyat (siz alırsanız bu fiyatı ödersiniz). Spread: ask − bid; piyasa yapıcısının kazancı + risk primi. Tipik USD/TL spread: bankalar arası 5-20 baz puan; bireyselde 100-200 baz puan (banka karı). Önemli: spreadı dar = likit; geniş = düşük likidite.
İki temel işlem tipi
Hemen teslim koşullu döviz alım-satımı. Standart takas: T+2 (iki iş günü). Türkiye uygulaması: USD/TL gibi major çiftlerde T+1; bazı işlemlerde aynı gün (T+0) takas. Kullanım: ihracat-ithalat ödemeleri, tasarruf alımı, seyahat değişimi. Karakteristik: kur "şu anki" piyasa fiyatı; gelecek beklentisi yok. Hacim: FX'in yaklaşık %30'u spottur.
Belirli bir tarihte, belirli bir kurla yapılacak döviz alım-satım sözleşmesi. Vade: 1 hafta - 1 yıl arası (bazen 5 yıla kadar). Sözleşme tarihinde kur sabitlenir; vade tarihinde teslim ve ödeme yapılır. Kullanım: ihracatçı 3 ay sonra alacağı USD'yi şimdiden TL'ye sabitleyerek kur riskinden korunur (hedging). Forward kuru bugünkü spot kura yakındır ama farklıdır — bu fark iki para biriminin faiz farkı'na bağlıdır (faiz oranı paritesi). Hacim: FX'in yaklaşık %50'si forward + swap.
Spot vs Forward — Karşılaştırma
İkisi de gelecek tarihte teslimi düzenler ama farklılar. Forward: OTC, esnek (özelleştirilebilir tutar/vade), ikili anlaşma, takas sözleşme sonunda. Futures: borsa standardı, sabit kontrat boyutu, günlük uzlaşma (mark-to-market — TSO1.7'de işlendi). Türkiye'de VİOP'ta USD/TL futures; bankalar arasında USD/TL forward işlem görür. SPL sınavında bu fark sıkça sorulur.
Sabitten serbeste 5 kademe
Bir ülkenin para biriminin değerini nasıl belirleyeceği konusunda izlediği politika çerçevesi. IMF taksonomisinde en katıdan en serbestine 5 ana rejim vardır. Her ülke ihtiyacına göre seçer; bazıları zamanla rejim değiştirir. Türkiye geçmişi: 1980 öncesi sabit, 1980-1999 ayarlanabilir, 1999-2001 yarı sabit (kriz), 2001 sonrası dalgalı.
Kur Rejimleri — IMF Taksonomisi
Bir ülke aynı anda şu üçünü birden gerçekleştiremez: (1) Sabit kur, (2) Bağımsız para politikası, (3) Serbest sermaye akımları. En fazla ikisini seçebilir. Türkiye'nin tercihi: bağımsız para politikası + serbest sermaye akımları → kur dalgalanmak zorunda. Çin tercihi: yarı sabit kur + bağımsız para politikası → sermaye kontrolü gerekli. Hong Kong tercihi: sabit kur + serbest sermaye → bağımsız para politikası feda edilir (Hong Kong USD'yi takip eder). Bu üçleme iktisat teorisinin temel klasiklerinden biridir.
2001 sonrası IMF taksonomisinde "yönetilen dalgalı" (managed float) olarak sınıflandırılır. Pratikte: TCMB resmi bir hedef bant açıklamaz; ancak gerektiğinde döviz piyasasına müdahale eder (rezerv satışı, swap işlemi, faiz politikası). 2018-2023 arasında müdahaleler yoğunlaştı; 2023 sonrası daha minimum müdahaleli yaklaşıma geçildi. Sınav notu: Türkiye için "dalgalı kur" cevabı doğru ama "serbest dalgalı" yerine "yönetilen dalgalı" daha doğru ifadedir.
Big Mac endeksi mantığı
Aynı mal sepeti farklı ülkelerde aynı fiyata satılmalıdır — kur bunu sağlamalıdır. Mantık: bir Big Mac ABD'de 6 USD, Türkiye'de 240 TL ise PPP kuru 240/6 = 40 TL/USD'dir. Eğer piyasada USD/TL 30 ise → TL "aşırı değerli" (Big Mac TR'de ucuz, ABD'lılar için cazip). Eğer 50 ise → TL "düşük değerli". Uzun vadede kurlar PPP'ye yakınsamalıdır hipotezi; kısa vadede sapmalar olabilir. Big Mac Endeksi: The Economist dergisinin yarı şaka, yarı ciddi PPP göstergesi.
PPP — İki Ana Tür
Türkiye yıllık enflasyon %35, ABD %3, mevcut USD/TL = 40. Göreli PPP: kur farkı = %35 − %3 = %32 TL değer kaybetmesi gerekir. 1 yıl sonra beklenen kur: 40 × 1.32 = 52.8 TL/USD. Niçin "beklenen": PPP sadece uzun vadeli teorik tahminidir; kısa vadede enflasyon farkından sapmalar olabilir (sermaye akımları, jeopolitik, faiz farkları). Türkiye gerçeği: 2018-2023 döneminde TL göreli PPP'den daha fazla değer kaybetti (kur şokları); sonrasında da PPP'ye yakınsama tartışılır.
IMF, OECD ve Dünya Bankası ülkelerin GSYH'sını "PPP cinsinden" hesaplar — nominal kur yerine satın alma gücü kuru kullanır. Bu hesapla Çin GSYH'sı ABD'ye yaklaşır (2024'te aşmıştır PPP cinsinden); nominal cinsinden hâlâ küçüktür. Türkiye PPP cinsinden GSYH dünyada 11.-13. sıralardadır; nominal cinsinden 17.-19. Sınav notu: SPL'de doğrudan PPP soruları gelmez ama "kur uzun vadede neye yakınsar" tarzı sorular çıkabilir.
Forward kurun matematiği
İki para biriminin forward kuru, faiz oranı farkına eşit olmalıdır. Mantık: bir yatırımcı 1 yıllığına TL'de %35 veya USD'de %5 kazanabilir. Eğer forward kuru bu farkı yansıtmazsa arbitraj fırsatı doğar — risksiz kazanç. Piyasa hızla bu fırsatı kapatır → forward kur faiz farkına eşitlenir. İki tür IRP: (1) Korunaklı (Covered) IRP — forward sözleşme ile kur riski koruması, kesin matematik. (2) Korunmasız (Uncovered) IRP — forward yerine spot bekleme, kur beklentisi iş içine girer.
Korunaklı IRP — Formül ve Örnek
Forward kur "tahmin değildir"; matematiksel zorunluluktur. Yatırımcı (a) TL'de %35 kazanır → 1 yıl sonra 135 TL; veya (b) bugünden 100 TL'yi USD'ye çevirir (2.5 USD), USD'de %5 kazanır → 2.625 USD; bunu 1 yıl sonra TL'ye geri çevirir. İki seçenek aynı sonucu vermek zorundadır (arbitraj olmadan): (b) seçeneğinde 1 yıl sonraki USD/TL kuru 135/2.625 = 51.43 olmalı. Bu IRP'nin matematiksel zorunluluğudur — bugün forward sözleşme ile bu kuru sabitleyebilirsin.
Korunmasız IRP "1 yıl sonraki beklenen spot kur = forward kur" der. Yani forward kur piyasanın gelecek kur tahmini. Pratikte tutmaz: araştırmalar gösterir ki yüksek faizli para birimleri uzun vadede daha az değer kaybeder, hatta bazen değer kazanır. Bu "forward premium puzzle" finans literatürünün ünlü çözümsüz problemidir. Türkiye gibi yüksek faizli ülkelerde TL forward kuru "tahmininden" daha fazla değer kaybetmez; bu fenomen carry trade'in temelini oluşturur.
Faiz farkından kazanç stratejisi
Düşük faizli para biriminden borçlanıp yüksek faizli para birimine yatırım yapma stratejisi. Klasik örnek: yatırımcı Japonya'da %0 faizle JPY borçlanır → USD'ye çevirir → ABD'de %5 faizle yatırım yapar → 5 puan faiz farkı kazanır. Türkiye carry trade: yabancı yatırımcı USD borçlanır (%5) → TL'ye çevirir (40'tan) → DİBS alır (%30) → 25 puan faiz farkı. Risk: TL devalüasyon yaparsa kazanç sıfırlanır veya zarara dönüşür. Türkiye 2010-2018 carry trade için popüler hedefti; 2018 lira krizi sonrası ilgi azaldı, 2023 sonrası kısmen geri döndü.
Carry Trade — Sayısal Örnek
Aynı yatırımcı için yıl sonu USD/TL 50 olsaydı: 5.2M/50 = 104K USD; borç 105K. 1K USD zarar. Eğer 60 olsaydı: 5.2M/60 = 86.7K USD; borç 105K. 18.3K USD zarar. Yani carry trade kur stabil veya hafif değer kaybı varsa karlıdır; aşırı devalüasyonda büyük zarar yaratır. Türkiye gerçeği: 2018 (USD/TL 4.5 → 6.5, %44 değer kaybı) ve 2021-2022 (8 → 18, %125) gibi şoklarda carry traders milyarlarca dolar kaybetti.
Müdahalenin 4 yöntemi
TCMB resmi olarak "yönetilen dalgalı" rejim uygular ama gerektiğinde döviz piyasasına çeşitli yöntemlerle müdahale eder. SPL sınavında bu araçların doğru tanımı ve sıralaması sorulur.
TCMB kendi rezervinden döviz satar veya alır. Satar: kur yükselişi engellemek için (TL desteklemek). Alır: kur aşırı düşüşü engellemek için (TL'yi zayıflatmak — Türkiye için nadiren). Etki: anlık ve görünür ama rezerv tüketici. Türkiye 2021-2023: TCMB rezervleri 130 milyar USD'den 50 milyar USD'ye düştü — büyük müdahale. 2023 sonrası: rezervler tekrar yükseldi (130+ milyar USD).
Politika faizi yükselterek TL talebini artırır, kuru destekler. Mantık: yüksek TL faizi yabancı yatırımcıyı çeker; TL talebi artar; kur düşer (TL güçlenir). Avantaj: rezerv tüketmez. Dezavantaj: ekonomik aktiviteyi yavaşlatır; krediyi pahalılaştırır. Türkiye 2024: politika faizi %50'ye çıkarıldı; TL stabilize oldu, kur şokları durdu.
TCMB başka merkez bankaları veya yerel bankalarla döviz swap'ı yapar. Mekanizma: TCMB belirli süre için yabancı dövizi alır, karşılığında TL verir; vade sonu tersi olur. Etki: "geçici döviz rezervi artışı"; rezervler güçlü görünür ama gerçekte yükümlülük. Türkiye uygulaması: bankalarla TL-USD swap, Çin Halk Bankası ile CNY-TL swap, BAE ile AED swap. Eleştiri: brüt rezervler artar, net rezervler düşük kalır.
TCMB döviz mevduatı için zorunlu karşılık oranını yükseltir; bankaları döviz mevduat almaktan caydırır. Etki: mevduat sahipleri TL mevduata yönelir; dolarizasyon azalır; TL talebi artar. Türkiye uygulaması: 2022-2024 yıllarında döviz mevduat zorunlu karşılık oranları kademeli artırıldı (%18-25 aralığında). Yan etki: bankaların kaynak maliyeti artar.
4 Aracın Karşılaştırması
Türkiye'nin yapısal sorunu
Bir ekonomide yerel para yerine yabancı paranın (genellikle USD) yaygın kullanılması. Türler: (1) Mevduat dolarizasyonu — bankalardaki mevduatın yabancı para payı (Türkiye'de 2021'de %65'e çıktı, 2024 sonu %35-40); (2) Kredi dolarizasyonu — şirketlerin döviz kredisi kullanım oranı; (3) Fiyat dolarizasyonu — yerel fiyatların dövize endekslenmesi (kira, otel, lüks tüketim). Sebep: yüksek enflasyon + TL'nin değer kaybı + kurumsal güvensizlik. Sorun: TCMB para politikasının gücünü azaltır; sermaye kaçışı kolaylaşır.
2021 Aralık'ta başlatılan, mevduat sahibinin kur kayıplarını devletin (Hazine + TCMB) telafi ettiği özel mevduat ürünü. Mantık: TL mevduat sahibi normal faiz alır; eğer USD/TL kuru vade sonunda mevduat faizinden daha çok artmışsa fark Hazine tarafından ödenir. Sonuç: kullanıcı için "döviz mevduatı tutmuş gibi" garanti. 2021-2024 etki: dolarizasyon kısmen geri döndü (%65 → %40); ancak Hazine'ye 1 trilyon TL'ye yakın yük bindi (kur farkı ödemeleri). 2024-2025: KKM kademeli olarak küçültülüyor; TL mevduata geçiş teşvik ediliyor.
Yüksek enflasyon → TL değer kaybeder → yatırımcılar dövize geçer → TL talebi azalır → kur daha çok artar → enflasyon daha çok yükselir. Bu döngüden çıkış için (a) sıkı para politikası (yüksek reel faiz), (b) mali disiplin (bütçe açığı kontrolü), (c) zaman (kredibilite inşası 2-5 yıl). Türkiye 2023 sonrası bu üçünü uyguluyor; sonuçlar 2024-2025'te görülmeye başladı.
Sabitten dalgalıya, krizden krize
Türkiye Kur Politikası Dönüm Noktaları
5 senaryo — gerçek mekanizma
Spot USD/TL 40, TL faizi %35, USD faizi %5 (yıllık). 1 yıllık forward kur ne olmalı?
Çözüm
IRP formülü: F = S × (1 + i_TR) / (1 + i_USD) = 40 × (1.35/1.05) = 40 × 1.2857 = 51.43 TL/USD. Yorum: forward kur spotun %28.6 üstünde; TL faizinin USD faizinden 30 puan yüksek olmasının matematiksel sonucu. Yatırımcı için: forward sözleşme ile bu kuru sabitleyebilir; arbitraj fırsatı yok. Eğer piyasada forward kur 52 ise: arbitraj mümkün — USD borçlan, TL'ye çevir, TL faizinden kazan, vade sonunda 52'den USD'ye dön. Hızla kapanan bir fırsat olur.
Türkiye yıllık enflasyonu %30, ABD enflasyonu %3, mevcut USD/TL = 38. Göreli PPP'ye göre 1 yıl sonra kur kaç olmalı?
Çözüm
Göreli PPP: kur değişimi = enflasyon farkı = %30 − %3 = %27. 1 yıl sonra beklenen kur: 38 × 1.27 = 48.26 TL/USD. Yorum: TL'nin USD karşısında %27 değer kaybetmesi gerekir (PPP teorik). Pratik notlar: (1) PPP sadece uzun vadeli teorik göstergedir; kısa vadede sapmalar olabilir. (2) Faiz farkları, sermaye akımları, jeopolitik kısa vadede daha güçlü etkili. (3) Türkiye'de PPP genellikle "alt sınır" — TL daha çok değer kaybeder, daha az değil.
Yabancı yatırımcı 1 milyon USD borçlanıyor (%5 yıllık). USD/TL 40'tan TL'ye çeviriyor (40M TL); 1 yıllık DİBS'e yatırıyor (%30). Yıl sonu USD/TL 45. Net kar/zarar nedir?
Çözüm
Yıl sonu TL pozisyonu: 40M × 1.30 = 52M TL. USD'ye çevirme: 52M / 45 = 1.156M USD. USD borç (faizle): 1M × 1.05 = 1.05M USD. Net kar: 1.156 − 1.05 = 106K USD (yaklaşık %10.6 USD getirisi). Yorum: TL %12.5 değer kaybetti (40 → 45) ama 30 puan TL faizi bunu fazlasıyla telafi etti. Senaryo değişikliği: USD/TL 55 olsaydı → 52M/55 = 945K USD; borç 1.05M → 105K USD zarar. Carry trade kurun 52.4'ü geçtiği noktada başabaş; üzerinde zarar.
Bir ülke "sabit kur + serbest sermaye akımları" tercih ediyor. Üçleme prensibine göre neyi feda etmeli?
Çözüm
İmkansız üçlü: aynı anda (1) sabit kur, (2) bağımsız para politikası, (3) serbest sermaye akımları olamaz. Bu ülke (1) ve (3)'ü tercih ettiğine göre, (2) bağımsız para politikası'nı feda etmek zorunda. Pratik anlamı: ülke kendi enflasyon hedefini belirleyemez; faiz politikasını sabit kur partneri ülkenin (örn. ABD) faiz politikasına bağlar. Örnek: Hong Kong USD'ye sabit + serbest sermaye → Hong Kong para politikası ABD Fed'ini takip etmek zorunda. Türkiye tercihi: (2)+(3) — bağımsız para politikası + serbest sermaye → kur dalgalanmak zorunda.
Bir yatırımcı 100K TL'yi 1 yıllık KKM'ye yatırıyor. Mevduat faizi %35. Açılış kuru USD/TL 40. Vade sonu kur 50. Ne kazanır?
Çözüm
Senaryo 1 — Faiz daha yüksek: 100K × 35% = 35K TL faiz geliri. Senaryo 2 — Kur daha yüksek: kur değişimi (50−40)/40 = %25; eğer mevduat faizi (%35) kur farkından (%25) yüksekse: sadece faiz alır: 35K TL. Bu vakada: %35 > %25, yatırımcı normal mevduat gibi 35K TL kazanır; KKM korumasına gerek olmadı. Eğer kur 70 olsaydı: kur farkı (70−40)/40 = %75; faiz %35'ten yüksek → Hazine kur farkı ödemesi yapar: 100K × (75% − 35%) = 40K TL ek ödeme. Toplam kazanç: 35K (faiz) + 40K (Hazine) = 75K TL. Yatırımcı her durumda en iyi sonuçtan az kazanmaz: bu KKM'nin "kur korumalı" mantığıdır.
Sırada ne var?
Beş dersle modülün finansal sistem ve fiyatlama mekanizmaları'nı çıkardık: sistem haritası + para piyasaları + sermaye piyasaları + faiz + döviz. Sıradaki ders türev piyasaları'na makro perspektiften bakacak — TSO1.7'deki operasyonel detaydan farklı olarak.
✅ Tamam
✅ Tamam
✅ Tamam
✅ Tamam
✅ Tamam
Sırada
—
—
—