Borsa, Takas ve Saklama Mevzuatı
Borsa, Takas ve Saklama Mevzuatı
Borsa, Takas ve Saklama Mevzuatı
DKM1.6 · BIST · MKK · Takasbank · Mevzuat Çerçevesi
Sermaye piyasasının fiziksel altyapısı üç kuruluşa dayanır: Borsa İstanbul (BIST) emir eşleştirir, Takasbank takas yapar, MKK kaydi saklar. TSO modülünde operasyonel mekaniğini gördük; bu derste yasal çerçeve'ye odaklanıyoruz: kanun maddeleri, tebliğler, yetki sınırları ve kurumlar arası ilişkiler.
Bir emir, üç kuruluş, beş saniye
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2026, sabah 10:30. Bir yatırımcı GARAN payına 100 lot alış emri girdi. Aynı saniyede: emir aracı kurumdan Borsa İstanbul'a iletildi (eşleştirme); BIST satıcı buldu, anlaşma kuruldu (matching). Saniyeler sonra: işlem Takasbank'a düştü (takas hazırlığı). T+2 günü: para alıcının bankasından satıcıya, paylar satıcının MKK hesabından alıcının MKK hesabına geçti. Üç kuruluş, sıralı görev, paralel hukuki çerçeve: 6362 sayılı Kanun bölüm VII (m.65-72), bölüm VIII (m.78-88) ve ilgili tebliğler. Bu derste o yasal mimariyi söküyoruz.
SPL sınavlarında bu üç kuruluşun yasal çerçevesi sıkça karıştırılır. TSO modülünde operasyonel akışı işledik (T+2, novation, default waterfall vb.); burada hukuki yapıya odaklanıyoruz — kanun maddeleri, tebliğ adları, kurumsal statü, yetki paylaşımı.
BIST + Takasbank + MKK Türkiye sermaye piyasasının üç sütunudur — borsa, takas, saklama. Üçü de SPK denetimi altında özel hukuk anonim şirketidir; bağımsız tüzel kişilik, ayrı bilanço, ayrı yönetim. Ama operasyonel olarak iç içe; biri olmadan diğerleri çalışamaz.
Bu derste 10 başlık: (1) 6362 m.65-88 yasal çerçeve; (2) Borsa İstanbul yasal statüsü; (3) BIST üyelik ve işlem kuralları; (4) Takasbank yasal çerçevesi; (5) CCP yetkisi (m.78); (6) MKK yasal çerçevesi; (7) II-13.1 Kayıt Tebliği; (8) Üç kuruluş arası yetki paylaşımı; (9) Veri depolama kuruluşu (TVDS); (10) Vakalar + hızlı kontrol.
Yasal çerçevenin haritası
6362 sayılı Kanun'un VII. Bölümü (m.65-72) "Borsalar ve Diğer Pazar İşleticileri"ni; VIII. Bölümü (m.78-88) "Sermaye Piyasası Kurumları"nı düzenler. Üç altyapı kuruluşunun (BIST, Takasbank, MKK) tüm yasal temeli buradadır.
İlgili Kanun Maddeleri — Özet
BIST
BIST
BIST
BIST
BIST + diğerleri
Takasbank
Takasbank
MKK
MKK
Türkiye Veri Depolama Sistemi
Hepsi
6362 sayılı Kanun çerçeveyi; tebliğler detayı verir. BIST için: Borsa İstanbul'un kendi yönetmelikleri (SPK onaylı). Takasbank için: Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği. MKK için: II-13.1 Tebliği. Sınavda "X kuruluşunun yasal temeli ne?" sorusunda cevap iki katmanlıdır — kanun maddesi + ilgili tebliğ.
IMKB'den BIST A.Ş.'ye dönüşüm
Türkiye'nin tek organize sermaye piyasası borsası. Hukuki statü: özel hukuk anonim ortaklığı, ayrı tüzel kişilik. Yasal temel: 6362 sayılı Kanun m.65-72. Tarihçe: 1986'da İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (IMKB) olarak kamu kurumu niteliğinde kuruldu; 3 Nisan 2013'te 6362 sayılı Kanun çerçevesinde anonim şirkete dönüştürüldü → "Borsa İstanbul A.Ş.". Sermaye yapısı: TVF (Türkiye Varlık Fonu) çoğunluk hissedar, diğer ortaklar (BIST üyeleri, MKK, Takasbank). Faaliyet alanları: Pay Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası, VİOP, Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası.
BIST'in 4 Ana Pazarı
IMKB → Borsa İstanbul A.Ş. dönüşümü sembolik değil, yapısaldır. Önceki yapı (IMKB, 1986-2013): kamu tüzel kişiliği, devlet bütçesinden finansman, kar amacı yok. Yeni yapı (BIST A.Ş., 2013-): anonim ortaklık, kar amacı güder, hisseleri kuruluşlara/yatırımcılara dağıtılır. Niçin değişti: küresel borsalar zaten anonim ortaklığa dönüşmüştü (NYSE, Deutsche Börse, LSE); rekabet için BIST'in de modern yapıya geçmesi gerekti. Pratik etki: BIST artık kar peşindedir — daha çok şirket halka arz etmek, daha çok işlem hacmi sağlamak için aktif çalışır. Sınav notu: SPL'de "BIST kamu kurumu mudur?" sorusu için cevap: hayır, anonim ortaklıktır; bu önemli bir ezber.
Kim borsada işlem yapabilir?
BIST'te doğrudan işlem yapma yetkisi sadece "borsa üyelerine" verilir. Üye olabilecekler: (1) Aracı kurumlar — SPK'dan ilgili faaliyet izni almış olanlar; (2) Bankalar — yatırım hizmeti yetkili olanlar (sınırlı işlem türleri için). Üyelik şartları: SPK lisansı + BIST sermaye gereği + uzman personel + teknolojik altyapı. Sayı: yaklaşık 70-80 aktif borsa üyesi. Yatırımcı doğrudan üye olamaz — her zaman bir aracı kurum/banka üzerinden işlem yapmak zorundadır. Sınav notu: BIST üyeliği SPK lisansının üzerine bir ek statü'dür.
BIST İşlem Kuralları
BIST Pay Piyasası'nda 3 ana pazar vardır: Yıldız Pazar (en büyük, en likit şirketler — BIST 30+), Ana Pazar (orta büyüklükteki şirketler), Alt/İkincil Pazar (küçük şirketler, daha az likit). Pazar atlama (örn. Ana'dan Yıldız'a) finansal/operasyonel kriterlere bağlı; yatırımcı algısını değiştirir. Sınav notu: bazı endeksler (BIST 30, BIST 100) sadece Yıldız Pazar'dan çekilir.
Merkezi Takas ve CCP
Türkiye'nin tek merkezi takas kuruluşu. Hukuki statü: özel hukuk anonim ortaklığı (banka statüsünde — bu yüzden BDDK denetimine de tabi). Yasal temel: 6362 sayılı Kanun m.78-80 + 5411 sayılı Bankacılık Kanunu (banka statüsü için). Kuruluş: 1988'de İMKB bünyesinde takas birimi olarak kuruldu, 1992'de A.Ş.'ye dönüştü, 1996'da banka statüsü kazandı. Sermaye: BIST, MKK, banka ve aracı kurumlar ortak. Görevler: takas, merkezi karşı taraf (CCP), teminat yönetimi, ödeme aracılığı, fon dağıtım altyapısı (TEFAS). Sınav notu: Takasbank banka olduğu için hem SPK hem BDDK'ya tabidir; bu nadir bir çift düzenleme örneğidir.
Takasbank'ın Yasal Görevleri (m.78-80)
Takasbank'ın merkezi karşı taraf (CCP) yetkisi 6362 sayılı Kanun m.78 ile yasal temelini buldu. Önceki durum (2014 öncesi): Takasbank sadece "takas operatörü" idi — alıcı ve satıcı arasında nakit/varlık transferini yapardı, ama riski üstlenmezdi. 2014 sonrası (CCP yetkisi): Pay piyasasında novation ile orijinal sözleşme yok edilir; Takasbank kendisi alıcı için satıcı, satıcı için alıcı olur. Sonuç: karşı taraf riski tamamen Takasbank'a transfer edilir. 2016: VİOP'ta da CCP yetkisi alındı. Borçlanma Araçları Piyasası: CCP yok (TSO1.6'da işlendi — düşük hacim + kurumsal karşı taraflar). Yönetmelik temeli: Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği (SPK'nın çıkardığı, 2014).
Bir üyenin temerrüde düşmesi halinde Takasbank'ın kullanacağı kaynak sırası kanunla değil, Takasbank'ın iç yönetmeliğiyle (SPK onaylı) belirlenir. Sıra: (1) Üyenin teminatı, (2) Üyenin garanti fonu katkısı, (3) Takasbank "skin in the game" sermayesi, (4) Diğer üyelerin garanti fonu, (5) Takasbank toplam sermayesi. Yasal anlamı: müşterilerin payları korunur (segregated yapı), üye iflasında yatırımcı zararı sıfır veya minimum tutulur. TSO1.4'te detayı işlendi.
Kaydi Saklama Kuruluşu
Türkiye'nin tek merkezi saklama kuruluşu. Hukuki statü: özel hukuk anonim ortaklığı, ayrı tüzel kişilik. Yasal temel: 6362 sayılı Kanun m.81-83 + II-13.1 Tebliği. Kuruluş: 2001 (4487 sayılı Kanun ile öngörülen, 2005 itibariyle tam operasyonel). Sermaye yapısı: BIST, Takasbank, banka ve aracı kurumlar ortak. Ana fonksiyon: kaydileştirilmiş tüm sermaye piyasası araçlarının elektronik kaydını tutmak.
MKK'nın Yasal Görevleri (m.81-83)
"Kaydileştirme" (dematerialization) fiziki sertifika yerine elektronik kaydın hukuken eşdeğer olması. Türkiye süreci: 2001 — yasal temel atıldı (4487 sayılı Kanun); 2005 (28 Kasım) — fiziki sertifikalar tamamen elektronik kayda geçti. Hukuki sonuç: bir pay senedinin "sahibi" olmak için fiziksel belge gerekmez; MKK kaydı yeterli kanıttır. Avantaj: (1) kayıp/çalıntı riski yok, (2) anlık transfer, (3) hak kullanımı hızlı, (4) operasyonel maliyet düşük. 6362 sayılı Kanun m.13 ve m.81: kaydileştirmenin yasal güvencesi. Sınav notu: "kaydileştirme yılı" sıkça sorulur — cevap 2005.
MKK kamu kurumu değil, anonim şirkettir. Sonuçları: (1) Kar amacı güder (hizmet ücretleri alır); (2) Sermaye sahipleri var; (3) Yönetim kurulu özel hukuka tabi. Ama tek olduğu için: MKK fiilen "doğal tekel"dir. SPK onayı olmadan rakibi olamaz; ücret tarifeleri SPK denetiminde belirlenir.
MKK'nın operasyonel anayasası
"Kaydileştirilen Sermaye Piyasası Araçlarına İlişkin Kayıtların Tutulmasının Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ". Yayım tarihi: 2014 (önceki Seri:IV No:28 yerine). Kapsam: MKK'nın hesap yapısı, kayıt tutma esasları, mülkiyet transferi, hak kullanımı, bilgi talep prosedürleri. İşlevi: m.81-83'ün operasyonel detayını verir. SPL önemi: MKK ile ilgili tüm pratik soruların cevabı bu tebliğdedir.
II-13.1'in Ana Bölümleri
MKK iki temel hesap yapısı sunar. Segregated (yatırımcı hesabı): her yatırımcı kendi adına ayrı hesap; aracı kurum iflasında bile pay sahipliği değişmez. Türkiye standardı: bireysel yatırımcılar için segregated zorunlu. Omnibus (toplu hesap): aracı kurum kendi adına bir hesap açar, içinde birden fazla müşterinin pozisyonunu tutar; yatırımcı kimliği MKK seviyesinde görünmez. Türkiye'de: çok sınırlı kullanım. Niçin segregated tercih edilir: yatırımcı koruması — TSO1.2'de işlendi.
Ekosistemin koordinasyonu
BIST, Takasbank ve MKK paralel çalışır ama her birinin yetki alanı kanunla belirlenmiştir. Çakışma noktalarında SPK koordinatör rolü oynar.
Üç Kuruluş — Yetki Karşılaştırma
Bir BIST işleminin tam yaşam döngüsü üç kuruluşu birleştirir. Adım 1 — BIST: alıcı ve satıcı emirleri eşleşir; işlem oluşur (matching). Adım 2 — Takasbank: işlem Takasbank'a düşer; novation ile CCP araya girer; T+2 günü için takas planlanır. Adım 3 — Takasbank (T+2): alıcının nakit hesabından satıcının hesabına TL transfer edilir; eş anlı olarak MKK'ya talimat gönderilir. Adım 4 — MKK: satıcının hesabından alıcının hesabına pay kayıt transferi yapılır. Sonuç: para ve pay aynı anda yer değiştirir (DvP — Delivery vs Payment). Sınav notu: bu akış TSO1.5'te detaylı işlendi; burada hukuki çerçevede tekrar.
Modern altyapının dördüncü ayağı
OTC türev işlemlerinin merkezi raporlanması için kurulan altyapı. Yasal temel: 6362 sayılı Kanun m.84-87 (2012 ile getirilen yenilik). Küresel bağlam: 2008 küresel kriz sonrası G20 Pittsburgh kararıyla tüm OTC türev işlemleri swap data repository'lere bildirilmek zorunda — Türkiye buna 2014 sonrası uyumlandı. Operatör: Takasbank altında bir alt birim olarak çalışır. Kapsam: bankalar arası ve aracı kurumlar arası tüm OTC türev işlemleri.
TVDS — İşlem Raporlama
2008 öncesi OTC pazarı "kara delik" idi — düzenleyiciler kim ne yapıyor görmüyordu. Lehman Brothers iflasında türev karşı taraf riskinin sistemi nasıl tehdit ettiği TVDS gibi yapıların gerekliliğini gösterdi. Türkiye için anlamı: bankaların döviz swap pozisyonlarını, faiz türev maruziyetini SPK ve BDDK anlık görür; sistemik risk birikimini erken tespit edebilir.
5 senaryo — gerçek mekanizma
Bir aracı kurum aniden iflas etti. Müşterilerinin BIST'te işlem gören 200 milyon TL'lik pay portföyleri ne olur?
Çözüm
Üç kuruluş paralel devreye girer: (1) BIST: aracı kurumun üyeliği askıya alınır; emir gönderme yetkisi kaybedilir. (2) MKK: müşteri payları zaten segregated yapıda tutuldukları için aracı kurumun bilançosunda değildir. SPK kararıyla başka bir aracı kuruma toplu transfer edilir; pay sahipliği değişmez. (3) Takasbank: aracı kurumun açık pozisyonları kapatılır; teminatlar müşteri lehine çözülür. (4) YTM: nakit kayıpları için 250K TL'ye kadar tazminat. Sonuç: müşteri pay portföyü tamamen korunur; nakit kısmı varsa YTM ile sınırlı tazminat. Yasal güvence: 6362 sayılı Kanun m.81 + II-13.1 Tebliği — segregated yapı kuralı.
BIST Pay Piyasası'nda Takasbank CCP'dir; Borçlanma Araçları Piyasası'nda CCP yoktur. Yatırımcı için pratik fark nedir?
Çözüm
Pay Piyasası: alıcı kim olduğu fark etmez; Takasbank novation ile araya girer (m.78). Karşı taraf riski sıfır. Yatırımcı endişe etmez — partneriniz iflas etse bile Takasbank ödemeyi yapar. Borçlanma Araçları Piyasası: CCP yok, brüt takas; ancak karşı taraflar kurumsal (banka, aracı kurum, kurumsal yatırımcı). T+0 eş anlı transfer; risk pratik olarak düşük. Yasal kaynak: m.78 sadece "merkezi takas kuruluşunun CCP yetkisi alabileceğini" söyler — zorunluluk değil. SPK her piyasa için ayrı CCP kararı verir.
Bir mahkeme bir kişinin pay portföyüne haciz/tedbir kararı verdi. Süreç nasıl işler?
Çözüm
Üç kuruluş arası akış: (1) Mahkeme kararını icra dairesi aracılığıyla MKK'ya bildirir. (2) MKK: kişinin hesabını bloke eder — pay transferi yapılamaz, satılamaz. (3) BIST: kişinin aracı kurumu üzerinden açık emirleri varsa iptal edilir. (4) Takasbank: bekleyen takas işlemleri varsa süreç durdurulur. (5) Hak kullanımı (temettü) bloke süresince hesabında birikir; serbest kalınca veya alacaklıya devredilir. Yasal temel: m.81-82 + II-13.1 Tebliği. Sürede: mahkeme kararı tahsis tarihinden itibaren MKK aynı gün uygulamak zorundadır.
Halka açık X şirketinin genel kurulu var. Bir yatırımcı kendi gidemiyor, vekalet vermek istiyor. MKK ne yapar?
Çözüm
e-Genel Kurul Sistemi (e-GKS): (1) MKK altyapısı üzerinden çalışır. (2) Yatırımcı internet bankacılığı veya MKK e-yatırımcı portalı üzerinden vekalet tanımlar. (3) Vekalet kim olacak ve oy yönergesi (her gündem maddesi için "lehte/aleyhte/çekimser") belirlenir. (4) MKK genel kurul gününde vekalet bilgisini şirkete iletir; oylar hesaplanır. Yasal temel: 6362 sayılı Kanun m.30 + Türk Ticaret Kanunu m.425+; MKK operasyonel altyapı'dır, hukuki çerçeve TTK ve SPK ortak.
Bir banka başka bir bankayla 100 milyon USD nominalli 5 yıl vadeli faiz swap'ı yaptı. Hangi yükümlülükler doğar?
Çözüm
TVDS raporlama yükümlülüğü: (1) İşlemden sonra T+1 içinde TVDS'ye bildirim — taraflar, nominal (100M USD), vade (5 yıl), faiz formülü, karşı taraf bilgileri. (2) SPK + BDDK erişimi: anlık görür — sistemik risk izleme. (3) Bilanço etkisi: bankalar IFRS standardına göre bu işlemi defterlerine alır; mark-to-market değerlemesi yaparlar. (4) Sermaye yeterliliği: BDDK Basel III çerçevesinde bu pozisyon için ek sermaye tutulmasını gerektirir (CVA — credit valuation adjustment). Yasal kaynak: m.84-87 + 5411 sayılı Bankacılık Kanunu. Sonuç: tek bir OTC işlem, üç ayrı düzenleyici çerçeveyi tetikler.
Sırada ne var?
Altı dersle modülün kanun çerçevesi + araçlar + halka arz + aracı kurumlar + fonlar + altyapı ayağı tamamlandı. Sıradaki ders manipülasyon ve sermaye piyasası suçları'na odaklanacak — m.106-116 cezai hükümler.
✅
✅
✅
✅
✅
✅
Sırada
—
—