Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları
Varantlar ve YK Sertifikaları
Varantlar ve YK Sertifikaları
SPA2.6 · Varant · Call · Put · Turbo · İskontolu · VII-128.3
Opsiyonun menkul kıymetleştirilmiş versiyonu: Varant. Önceden belirlenmiş fiyat üzerinden, belirli tarihte/öncesinde dayanak varlığı alma veya satma hakkı veren sermaye piyasası aracı. SPK Tebliği VII-128.3 bu mimariyi düzenler. Türev Araçlar lisansı için kritik konu — ortaklık varantı, yatırım kuruluşu varantı, turbo ve iskontolu sertifika.
Opsiyonun menkul kıymetleştirilmiş hali
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Düzey 1 · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2026, Borsa İstanbul Varant Pazarı. Bir büyük aracı kurum 5 milyon adet BIST-30 endeksine dayalı call varantı ihraç ediyor — kullanım fiyatı 12.500, vade 3 ay sonra. Yatırımcı X 10.000 adet alıyor, adet başı 0,80 TL → toplam 8.000 TL. Beklenti: BIST-30 3 ay içinde 14.000'e çıkarsa, varant değeri (14.000 − 12.500) × dönüşüm oranı kadar kazandırır; yatırım birkaç katına çıkar. Aksi halde — endeks 12.500'ün altında kalırsa — yatırım sıfıra düşer; X 8.000 TL'yi tamamen kaybeder. Bu mantık opsiyonla aynı; ama varant menkul kıymettir, opsiyon türev sözleşme. SPK Tebliği VII-128.3 bu farkı düzenler.
Türkiye'de varant piyasası 2010'lardan itibaren gelişti. 2009'da iki ayrı tebliğ (Seri III/36 ortaklık varantları, Seri III/37 aracı kuruluş varantları) yayımlandı; 10/9/2013'te bunların yerine modern düzenleme VII-128.3 yürürlüğe girdi. Bugün Borsa İstanbul'da düzenli olarak yatırım kuruluşu varantları işlem görüyor — özellikle BIST-30 paylarına ve döviz kurlarına dayalı call/put varantları. Türev Araçlar lisansı sınavında varant yapısının opsiyonla farkları, türleri (ortaklık vs YK), call/put ayrımı, kullanım fiyatı, kaldıraç, kullanım yöntemleri sürekli sorulur — bu derste hepsini sırayla ele alıyoruz.
"Varant menkul kıymetleştirilmiş bir türev araçtır"
(m.3/ö). Opsiyon sözleşmesinin tüm ekonomik özellikleri (kaldıraç, asimetrik getiri, vade) korunur ama hukuki nitelik sermaye piyasası aracına dönüşür. Yatırımcı sözleşme imzalamaz — bir menkul kıymet alır; borsada serbestçe alıp satabilir. Bu yapı türev karmaşıklığını perakende yatırımcıya açar.
Bu derste 8 başlık: (1) Varant kavramı ve hukuki nitelik; (2) Ortaklık varantı vs Yatırım kuruluşu varantı — iki ana tür; (3) Call ve Put varantları — payoff yapıları; (4) Yatırım Kuruluşu Sertifikaları — Turbo ve İskontolu; (5) Dayanak varlık yelpazesi ve kısıtlamalar; (6) İhraç süreci, vade, piyasa yapıcılığı, borsa kotasyonu; (7) Risk Bildirim Formu ve yatırımcı koruma; (8) 6 vaka senaryosu.
Tanım ve mevzuat çerçevesi
Belli bir varlığı (dayanak varlık), önceden belirlenmiş bir fiyat üzerinden, belirlenmiş bir tarihte veya öncesinde, alma veya satma hakkı veren menkul kıymetleştirilmiş türev araç. Yasal dayanak: 6362 sayılı SPK m.5 ve m.128 + Tebliğ VII-128.3 Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları Tebliği (10/9/2013, RG 28671). Hukuki nitelik: sermaye piyasası aracı (menkul kıymet); borçlanma aracı veya pay değil. İki temel tür (m.3/ö): (a) Ortaklık varantı (company warrant); (b) Yatırım kuruluşu varantı (covered warrant). Borsada işlem zorunlu: tüm varantlar yetkili kuruluş vasıtasıyla satılır ve borsada işlem görür. Yurt içinde tahsisli yasak: yatırım kuruluşu varantları/sertifikaları yurt içinde nitelikli yatırımcıya tahsisli satılamaz; sadece halka arz veya yurt dışı.
Tarihsel Çerçeve
Varant vs Opsiyon — Yapısal Farklar
Varant alıcısı opsiyon alıcısının tüm ekonomik avantajlarını yaşar (kaldıraç, sınırlı kayıp, asimetrik getiri) — ama menkul kıymet aldığı için işi daha basit: borsadan alıp sat, teminat takibi yok, ihraçcının sigortasıyla işlem görür. Dezavantaj: ihraçcı kredi riski var (ihraçcı iflas ederse?) — bu nedenle düzenleme yatırım yapılabilir kredi notu seviyesinin en yüksek ilk üç kademesinde ihraçcı şartı koşar.
Ortaklık varantı vs Yatırım kuruluşu varantı
Ortaklık Varantı
TÜR · 01
Company Warrant · m.5
İhraçcı: Payları borsada işlem gören veya görecek olan, kayıtlı sermaye sistemine tabi anonim ortaklık.
Konu: İhraçcının kendi payları VEYA payları borsada işlem gören başka bir ortaklığın payları.
Tipik kullanım: Pay halka arzıyla birlikte "warrant attached" — pakette varant da var.
İlgili pay sermaye artırımıyla ihraç edilir — varant kullanılırsa yeni pay basılır
Yatırım Kuruluşu Varantı
TÜR · 02
Covered Warrant · m.4
İhraçcı: Yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesinde uzun vadeli derecelendirme notu olan banka veya aracı kurum.
Konu: BIST-30 payları, sepet, DİBS, döviz, kıymetli maden, emtia, uluslararası endeksler.
Tipik kullanım: Spekülasyon, hedge, yatırımcıya kaldıraçlı pozisyon.
Sermaye artırımı yok; ihraçcı bilançosunda yükümlülük olarak kalır
İhraçcı Şartları (Detay)
Ortaklık varantları izahnamede belirtilmesi kaydıyla ihraçcının talebine bağlı olarak erken itfaya tabi tutulabilir (m.5/5). Şart: izahnamede erken itfaya ilişkin koşullar ve ortaklık varantlarından kaynaklanan yükümlülüklerin ne şekilde yerine getirileceği belirtilmiş olmalı. Mantık: şirket pay halka arzından sonra varantları erken itfa ederek yükümlülükten kurtulabilir; bu durumda yatırımcılara önceden belirli formülde nakit ödeme yapılır. YK varantı için tipik erken itfa yapısı yok; ama nakavt (knock-out) bariyer dolaylı bir erken kapanma mekanizmasıdır.
Yön bahisleri — payoff yapıları
CALL ve PUT VARANTI — VADE SONU GETİRİSİ
- Call Varantı (Alım Hakkı)
Yatırımcı dayanağın yükseleceğine inanır; yükselişten kazanır.
Vade sonu değer = max(0, Spot − Kullanım) × Dönüşüm Oranı
Kazanç: Spot fiyat kullanım fiyatını aştığı her birim için kazanç doğar; teorik üst sınır yok.
Maks. kayıp: ödenen prim (varant fiyatı). Spot ≤ kullanım fiyatı ise varant değersiz vade sonu (out-of-the-money).
- Put Varantı (Satım Hakkı)
Yatırımcı dayanağın düşeceğine inanır; düşüşten kazanır.
Vade sonu değer = max(0, Kullanım − Spot) × Dönüşüm Oranı
Kazanç: Spot fiyat kullanım fiyatının altına düştüğü her birim için kazanç; teorik üst sınır spot=0.
Maks. kayıp: ödenen prim. Spot ≥ kullanım fiyatı ise varant değersiz vade sonu.
Varant Fiyatlama Bileşenleri
Para İçi (ITM) / Para Dışı (OTM) / Başabaş (ATM)
"BIST-30 endeksi 13.000'de iken kullanım fiyatı 12.500 olan call varant ne durumdadır?" → Para içi (ITM); içsel değeri (13.000 − 12.500) × dönüşüm oranı kadardır. "Aynı endeksle put varantı?" → Para dışı (OTM); içsel değer 0; sadece zaman değeri vardır.
Turbo ve İskontolu — yapılandırılmış ürünler
Yatırım Kuruluşu Sertifikası (m.3/p): Turbo yatırım kuruluşu sertifikaları, iskontolu yatırım kuruluşu sertifikaları ve SPK tarafından ihracı uygun görülen diğer YK sertifikaları. Varantın yanında yapılandırılmış ürün kategorisinde değerlendirilir; ihraçcı şartları yatırım kuruluşu varantıyla aynıdır (m.4/2 — yatırım yapılabilir ilk üç kademe kredi notu).
Turbo YK Sertifikası
SERTİFİKA · 01
m.3/o · Yön bahsi + nakavt bariyer
Tanım: Sahibine vade sonunda dayanak nihai değer ile kullanım fiyatı arasındaki fark üzerinden hesaplanan tutarda geri ödeme hakkı verir.
Mantık: yüksek kaldıraç + bariyer (nakavt). Bariyere ulaşılırsa artık değer kadar iade.
Uygun yatırımcı: profesyonel/kaldıraçlı strateji yapan, riski yüksek tolere edebilen.
Kaldıraç: 5-50× tipik · Risk: Yüksek (nakavt anaparayı tüketebilir)
İskontolu YK Sertifikası
SERTİFİKA · 02
m.3/ğ · İskonto karşılığında tavanlı getiri
Tanım: Vade sonunda dayanağa iskontolu yatırım imkanı; yatırımcı bu iskonto karşılığında azami fiyatı/değeri aşan kısımdan feragat eder.
Mantık: yatay/hafif yükseliş bekleyen yatırımcı için tasarruf + sınırlı katılım.
Uygun yatırımcı: orta risk, hisse senedine göre daha güvenli pozisyon arayan.
Cap (tavan): İhraçta belirli · Aşağı yönde: Risk yatırımcıda
Bariyer (m.3/b): nakavt özellikli YK varant/sertifikalarında, ihraçcı tarafından dayanak için belirlenmiş, varantın/sertifikanın geçersiz hale geleceği veya farklı bir amaçla kullanılabileceği fiyat/değer seviyesi. İşleyiş: Turbo call sertifikasında bariyer kullanım fiyatının altında tanımlanır; dayanak bariyere düşerse sertifika "nakavt" olur. Artık Değer (m.3/a): nakavt durumunda izahnameye göre yatırımcıya ödenecek tutar — genelde sıfıra yakın veya küçük bir miktar. Mantık: yatırımcı kazançlarını sınırlandırmadan yüksek kaldıraç alır; ancak yön yanlışsa pozisyon erken kapanır, kayıp anaparaya yakındır. Risk Bildirim Formunda nakavt riski açıkça belirtilir.
Turbo Sertifikası — Sayısal Örnek
Hangi varlıklara varant ihraç edilebilir?
Yatırım kuruluşu varantı/sertifikası ihraçcısı, kendi sermayesini temsil eden payları dayanak varlık olarak kullanamaz. Mantık: çıkar çatışması ve manipülasyon riski. Bir banka kendi payı üzerine call varant ihraç ederse, ihraç sonrası kendi paylarının fiyatını destekleyici hareketler yapma teşviki doğar. Bu yapısal yasak SPL'nin klasik soru materyalidir. Karşı senaryo: ortaklık varantı için durum tersine — bir A.Ş. sadece kendi paylarına ya da başka bir borsa şirketinin paylarına ortaklık varantı ihraç edebilir; çünkü orada amaç sermaye toplamak (varant kullanılırsa sermaye artırımı). YK varantında amaç farklı: yapılandırılmış yatırım ürünü sunmak; bu yüzden ihraçcının kendi paylarına bahis koyması yasak.
SPK Genel İhraç Limiti (m.5/9)
SPK, varantlara ve YK sertifikalarına ilişkin genel ihraç limiti belirleyebilir. Bu durumda ihraçcı için belirlenen limit garantör kuruluş için de geçerlidir — yani kredi notu olmayan ihraçcı bir bankanın garantisiyle ihraç ediyorsa, hem ihraçcının hem garantörün limitleri ortaktır. Pratik etki: piyasada çok fazla varant ihracı varsa SPK arz kontrolü yapabilir.
Vade, satış, borsa ve uzlaşı
Sorumlu olduğu yatırım kuruluşu varantları ve sertifikalarında sürekli alım ve satım kotasyonu sağlayan, böylece ikincil piyasa likiditesini koruyan aracı kurum (m.3/m). Atama: ihraçcı SPK'ya başvuru sırasında bir aracı kurumu piyasa yapıcı olarak belirler ve Borsa'ya bildirir (m.13). Taahhütname: piyasa yapıcılar Borsa tarafından hazırlanan ve SPK tarafından onaylanmış "Piyasa Yapıcılık Taahhütnamesi"ni imzalamak zorundadır; aksi halde piyasa yapıcılık faaliyetlerine başlayamazlar. Görev: işlem saatleri boyunca makul fark ile alım-satım fiyatları sürekli sunmak; varant fiyatının dayanak fiyatla teorik fiyat aralığında kalmasını sağlamak. Yatırımcıya etki: piyasa yapıcı sayesinde varantlar her an likit; istenildiğinde satılabilir.
Aracı kurumların müşterileriyle varantlara ilişkin işlem yapmadan önce ve sözleşme imzalamadan önce "Varantlara İlişkin Risk Bildirim Formu"nu kullanmaları ve müşterilerine vermeleri zorunludur. Form içeriği: TSPB (Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği) tarafından belirlenir. Açıklanan riskler: (a) Kaldıraç riski — büyük kayıp ihtimali; (b) Volatilite riski — fiyat dalgalanması; (c) Vade/zaman değeri kaybı — theta decay; (d) Likidite riski — piyasa yapıcı dışında alıcı/satıcı sınırlı; (e) Nakavt riski (turbo) — bariyere ulaşma; (f) İhraçcı kredi riski. Yatırımcı şartı: formu okuyup anlamış olarak imzalar; aksi halde işlem yapılamaz. Türev Araçlar lisansı sınavında bu formun zorunluluğu klasik sorudur.
Uzlaşı Yöntemleri
Altı tipik durum
Bir senaryo seç:
Ortaklık VarantıŞirket kendi paylarına ihraç
ORTAKLIK VARANTI
Şirket kendi paylarına ilişkin varant ihraç eder — Ortaklık Varantı (Company Warrant): Payları borsada işlem gören veya görecek olan, kayıtlı sermaye sistemine tabi anonim ortaklığın kendi paylarına ya da payları borsada işlem gören başka bir ortaklığın paylarına ilişkin uzlaşı talep etme hakkı veren, ihraçcılar tarafından ilgili sermaye piyasası aracının halka arzı sırasında ihraç edilen sermaye piyasası aracı. Tipik kullanım: (a) Pay halka arzına "sweetener" olarak eklenir — alıcılar pay + varant alır; (b) Tahvil halka arzıyla birlikte "warrant-attached bond"; (c) Halka arzı çekici hale getirir, talep arttırır. İlgili pay sermaye artırımıyla ihraç edilir (m.5/7) — varant kullanıldığında yeni pay basılır, mevcut pay sahipleri sulandırılır. Erken itfa izahnamede öngörülmüşse mümkün (m.5/5).
YK VarantıBanka/aracı kurum ihraç
YATIRIM KURULUŞU VARANTI
Covered warrant — banka veya aracı kurum ihraç eder — Yatırım Kuruluşu Varantı (Covered Warrant): Sahibine, dayanak varlığı ya da göstergeyi önceden belirlenen bir fiyattan belirli bir tarihte/tarihe kadar alma veya satma hakkı veren, bu hakkın kaydi teslimat ya da nakdi uzlaşı ile kullanıldığı sermaye piyasası aracı. İhraçcı şartı (m.4/2): derecelendirme kuruluşlarından yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesinde uzun vadeli derecelendirme notu olan banka veya aracı kurum. İki yön: (a) Call (alım) varantı — yatırımcı dayanak yükseleceğine inanır; (b) Put (satım) varantı — yatırımcı dayanak düşeceğine inanır. Sermaye artırımı yok — ihraçcı bankanın bilançosundadır. Kendi sermayesini temsil eden payları dayanak yapamaz (m.5/8) — kritik kısıtlama.
Turbo SertifikasıYüksek kaldıraç + bariyer
TURBO YK SERTİFİKASI
Yüksek kaldıraçlı yön bahsi — Turbo Yatırım Kuruluşu Sertifikası (m.3/o): Dayanak varlığın fiyatına ya da göstergenin değerine bağlı; sahibine vade tarihine kadar veya vadede dayanak varlığın nihai değeri ile önceden kamuya açıklanmış kullanım fiyatı arasındaki fark üzerinden hesaplanan tutarda geri ödeme hakkı veren araç. Karakteristik: (a) Yüksek kaldıraç — küçük dayanak değişimleri büyük getiri/zarara dönüşür; (b) Bariyer (knock-out): dayanak belirli bir seviyeye ulaşınca sertifika geçersiz olur; yatırımcı artık değer alır (izahnameye göre). (c) Düşük başlangıç maliyeti — opsiyon primi gibi. Risk: nakavt olursa anaparayı önemli ölçüde kaybedebilir. Türev Araçlar lisansı + risk bildirim formu zorunlu.
İskontolu SertifikaTavanlı getiri stratejisi
İSKONTOLU YK SERTİFİKASI
Tavanlı azami getiri karşılığında iskonto — İskontolu Yatırım Kuruluşu Sertifikası (m.3/ğ): Sahibine vade tarihine kadar veya vadede dayanak varlığa/göstergeye piyasa değeri üzerinden belirli bir iskonto ile yatırım yapma imkanı sağlayan ve bu iskonto karşılığında yatırımcının dayanak varlığın yukarı yöndeki performansının önceden tanımlanmış azami fiyatı/değeri aşan kısmından feragat ettiği araç. Mantık: yatırımcı dayanağı %X iskontolu alır; bunun karşılığında üst limit (cap) belirlenmiş, dayanak çok yükselse de azami fiyatı aşan kısım yatırımcıya gitmez. Tipik tercih: yatay/hafif yükseliş bekleyen yatırımcı; "tam yatırım yerine iskonto + tavanlı getiri" stratejisi. Aşağı yönde: dayanak iskontodan fazla düşerse yatırımcı zarar yaşar. Yapılandırılmış ürün — orta düzey yatırımcı bilgisi gerektirir.
Dayanak YelpazesiBIST-30, döviz, emtia, endeks
DAYANAK VARLIK YELPAZESİ
BIST-30 paylarından emtiaya geniş yelpaze — Dayanak varlık tanımı (m.3/d): (a) BIST-30 endeksinde yer alan pay; (b) BIST-30 endeksindeki birden fazla paydan oluşan sepet; (c) m.4/9 kapsamındaki diğer varlıklar. Diğer varlıklar/göstergeler (m.4/9): (1) Hazine ihraç ve borsada işlem gören devlet iç borçlanma senetleri (DİBS); (2) Konvertibl döviz (USD, EUR, JPY vs); (3) Kıymetli maden (altın, gümüş, platin); (4) Emtia (petrol, doğalgaz, tarımsal ürünler); (5) Geçerliliği uluslararası kabul görmüş endeksler (S&P 500, DAX, Nikkei vb). Yasak (m.5/8): yatırım kuruluşu varantı/sertifikası ihraçcısı kendi sermayesini temsil eden payları dayanak yapamaz. SPL klasik tuzak: "banka kendi payları üzerine varant ihraç edebilir mi?" → hayır, yasak.
Borsa ve Tahsisli YasağıPiyasa yapıcılık esası
BORSA İŞLEMİ ZORUNLU
Piyasa yapıcılık esası ve tahsisli yasağı — Borsa işlem zorunluluğu (m.6/1): Tüm varantlar ve YK sertifikaları yetkili kuruluşlar vasıtasıyla satılır ve borsada işlem görmesi zorunludur. Yatırım kuruluşu varantları ve sertifikaları piyasa yapıcılık esasına dayalı olarak işlem görür (m.6/1). Piyasa yapıcı (m.13): ihraçcı tarafından bir aracı kurum piyasa yapıcı olarak belirlenir; Borsa'ya bildirilir; "Piyasa Yapıcılık Taahhütnamesi" imzalar. Sürekli alım-satım kotasyonu sağlar; likiditeyi korur. Vade aralığı (m.6/2): iki aydan az, beş yıldan fazla olamaz. Yurt içi tahsisli satış YASAK (m.4/1) — yatırım kuruluşu varantları/sertifikaları halka arz veya yurt dışında satış mümkün; nitelikli yatırımcıya tahsisli satış yurt içinde yapılamaz. Risk Bildirim Formu: TSPB tarafından içeriği belirlenen "Varantlara İlişkin Risk Bildirim Formu" — yatırımcılara verilmesi zorunlu, aksi halde işlem yapılamaz.
Sektörde nasıl çalışır?
YK varantı ihraççısı
Aracı Kurum
Bir büyük aracı kurum AAA notlu pozisyonuyla düzenli olarak BIST-30 endeksine, büyük banka paylarına, USD/TL kuruna call ve put varantları ihraç eder. Strateji: spreadlerden gelir + opsiyon yazma stratejisinin perakende versiyonu. Risk yönetimi: ihraç edilen varantları kendi opsiyon portföyüyle hedge eder (delta hedging). SPL Türev Araçlar + ileri matematik bilgi gerekli.
Likidite sağlayıcı
Piyasa Yapıcı
Atanmış aracı kurum işlem saatleri boyunca varant için sürekli alım-satım kotasyonu sağlar. Görev: bid-ask spread'i makul tutmak (genelde %1-3), her seansta minimum miktar likidite sunmak, varant fiyatının teorik fiyatla yakın seyretmesini sağlamak. Borsa cezası: piyasa yapıcılık taahhüdüne aykırı davranılırsa Borsa'dan yaptırım.
Kaldıraçlı yön bahsi
Perakende Yatırımcı
Borsa yatırımcısı 1.000 TL ile bir banka payına call varantı alır; eğer pay 1 ay içinde %5 yükselirse varant %30-50 kazanabilir (kaldıraç). Aksi halde tüm 1.000 TL kaybeder. Cazibesi: az parayla büyük pozisyon. Risk: tam kayıp ihtimali; vade yaklaştıkça zaman değeri kaybı (theta). Risk Bildirim Formu zorunlu.
Risk korunması
Kurumsal Hedge
Bir GYO portföyünde büyük pay pozisyonu olan bir kurumsal yatırımcı, put varantı ile aşağı yönlü hedge yapar. Strateji: BIST-30 put varantı satın alınır; pay portföyü düşerse put varant kazandırır, net pozisyon korunur. Avantaj: opsiyon teminat süreçleri yerine borsadan tek tıkla varant satın alınır.
Yaygın Tuzaklar — 4 Karıştırma
1. "Varant ile opsiyon aynı şeydir" yanlış
Varant ve opsiyon hukuki olarak aynı türev araçlardır.
Varant menkul kıymettir, opsiyon türev sözleşmedir. Ekonomik özellikleri benzer (kaldıraç, asimetrik getiri); ama hukuki ve operasyonel olarak çok farklı. Varant ihraçcı tarafından menkul kıymet olarak çıkarılır, borsada işlem görür, teminat gerekmez. Opsiyon merkezi karşı taraf üzerinden işlem görür, açığa satış mümkün, marj zorunludur. Varant kredi riski ihraçcıya bağlıdır; opsiyon CCP garantilidir.
2. "Banka kendi payları üzerine YK varant ihraç edebilir" yanlış
Bir banka veya aracı kurum kendi sermayesini temsil eden paylarına YK varantı ihraç edebilir.
YK varantı/sertifikası ihraçcısı kendi sermayesini temsil eden payları dayanak yapamaz (m.5/8). Kesin yasak. Çıkar çatışması ve manipülasyon riski nedeniyle. Karşı senaryo — ortaklık varantı: bir A.Ş. kendi paylarına ortaklık varantı ihraç edebilir; çünkü orada amaç sermaye toplamak (kullanılırsa sermaye artırımı yapılır, m.5/7).
3. "YK varantı yurt içinde nitelikli yatırımcıya tahsisli satılabilir" yanlış
Yatırım kuruluşu varantları ve sertifikaları nitelikli yatırımcıya yurt içinde tahsisli satılır.
Yatırım kuruluşu varantları ve sertifikaları yurt içinde tahsisli olarak satılamaz (m.4/1). Sadece halka arz veya yurt dışında satış mümkün. Borsada işlem zorunlu. Mantık: tahsisli satış nitelikli yatırımcıya da olsa, varantın menkul kıymet niteliği ve risk profili yatırımcı korumayı zorunlu kılar — borsa şeffaflığı şart. Bu kural ortaklık varantı için de geçerli.
4. "Varant vadesi serbestçe belirlenebilir" yanlış
İhraçcı varant vadesini istediği gibi belirleyebilir.
Varant ve YK sertifikalarının vadesi 2 aydan az, 5 yıldan fazla olamaz (m.6/2). Bu sabit yasal aralık. Mantık: çok kısa vadeler manipülasyona açık, çok uzun vadeler ihraçcı kredi riskini artırır. Tipik vadeler: 3 ay, 6 ay, 1 yıl, 2 yıl. Satış süresi ise vadeyi aşmamak şartıyla ihraçcı tarafından serbestçe belirlenir (m.6/3) — bu farklı bir kavramdır.
XYZ Yatırım Menkul Değerler A.Ş. (kredi notu AA, derecelendirme kuruluşundan), BIST-30 endeksi 13.000 seviyesindeyken, 4 ay vadeli call varantı ihraç ediyor: kullanım fiyatı 13.500, dönüşüm oranı 0,001, ihraç fiyatı 0,40 TL/varant. Yatırımcı X 5.000 adet alıyor (toplam 2.000 TL). Şu soruları yanıtla: (1) Bu ürün hangi tebliğ kapsamında; ihraçcı şartları nelerdir? (2) Vade 4 ay; uygun mu? (3) İhraç anında varant para içi mi para dışı mı? (4) Vade sonunda BIST-30 = 14.500 olursa X ne kazanır? (5) Vade sonunda BIST-30 = 13.000 olursa X ne yaşar? (6) Aynı vakada turbo sertifikası ihraç edilse fark ne olurdu?
Cevabı göster
XYZ Yatırım Menkul BIST-30 Call Varantı: 6 Boyutlu Çözüm
1. TEBLİĞ ve İHRAÇCI ŞARTLARI
Tebliğ: SPK VII-128.3 Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları Tebliği (10/9/2013, RG 28671). XYZ banka değil, aracı kurum; yatırım kuruluşu varantı (covered warrant) ihraç ediyor.
İhraçcı şartları:
• (a) Yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesinde uzun vadeli derecelendirme notu (m.4/2). XYZ'nin AA notu uygun.
• (b) Türkiye'de veya yurt dışında yerleşik banka/aracı kurum olabilir.
• (c) Notu olmayan ihraçcı, şartı sağlayan banka/aracı kurum garantisiyle ihraç edebilir.
• (d) İzahname/ihraç belgesi SPK onayı ile borsaya kotasyon başvurusu eş zamanlı.
• (e) Bir aracı kurum piyasa yapıcı olarak belirlenir ve Borsa'ya bildirilir.
• (f) Yatırımcılara Risk Bildirim Formu verilir.
2. VADE — 4 AY UYGUNLUĞU
Tebliğ kuralı: 2 aydan az, 5 yıldan fazla olamaz (m.6/2).
4 ay = 2 ay üzerinde, 5 yıldan az → uygun. Tipik bir varant vadesidir; ne çok kısa ne çok uzun.
3. İHRAÇ ANI — PARA İÇİ Mİ?
İhraç anı dayanak (Spot) = 13.000.
Kullanım fiyatı (K) = 13.500.
Call varant için: Spot > K ise para içi (ITM); Spot < K ise para dışı (OTM).
13.000 < 13.500 → Para Dışı (OTM).
İçsel değer = max(0, S − K) × Dönüşüm = max(0, 13.000−13.500) × 0,001 = 0 TL.
İhraç fiyatı 0,40 TL'nin tamamı zaman değeri (volatilite + vadeye kalan süre değeri). Yatırımcı endeksin yükseleceğine bahis koyuyor.
4. VADE SONU BIST-30 = 14.500 — KAZANÇ
Vade sonu varant değeri = max(0, 14.500 − 13.500) × 0,001 = 1.000 × 0,001 = 1,00 TL/varant.
X'in toplam değeri: 5.000 varant × 1,00 = 5.000 TL.
X'in karı: 5.000 − 2.000 = 3.000 TL kar (%150 getiri, 4 ayda).
Karşılaştırma: aynı 2.000 TL ile direkt BIST-30 ETF'si alınsaydı — endeks %11,5 yükselmiş (13.000'den 14.500'e), kar yaklaşık 230 TL olurdu. Varantın kaldıraç etkisi ile getiri çok daha yüksek.
5. VADE SONU BIST-30 = 13.000 — KAYIP
Vade sonu varant değeri = max(0, 13.000 − 13.500) × 0,001 = 0 TL.
Sonuç: varant değersiz vade sonu (worthless expiration). X'in 5.000 varantı sıfıra düşer.
X'in zararı: tüm 2.000 TL'sini kaybeder (%100 kayıp).
Önemli: maksimum kayıp ödenen prim ile sınırlı (varantın asimetrik getirisi). Direkt BIST-30 alımında %0 kayıp olurdu — varant hem ödüllendirir hem cezalandırır.
6. TURBO SERTİFİKASI ALTERNATİFİ
Hayali turbo senaryosu: aynı XYZ "BIST-30 turbo call sertifikası" ihraç etse, kullanım fiyatı 12.000 (in-the-money), bariyer 12.100 (kullanım fiyatının hemen üzerinde), dönüşüm oranı 0,001, ihraç fiyatı 1,00 TL.
Karakteristik fark:
• (a) Daha yüksek kaldıraç — küçük dayanak değişimleri büyük getiri/zarar.
• (b) Bariyer riski: BIST-30 12.100'ün altına düşerse sertifika nakavt olur, X izahnamedeki artık değer alır (genelde sıfıra yakın).
• (c) Daha az zaman değeri çünkü genelde ITM çıkar.
Endeks 14.500'e çıkarsa: değer = (14.500−12.000)×0,001 = 2,50 TL → +%150 (varantla benzer).
Endeks 12.000'e düşerse: bariyer (12.100) tetiklenir, sertifika nakavt — X yaklaşık tüm yatırımı kaybeder.
Endeks 12.500'de kalırsa: bariyere değmez, vade sonu değer = (12.500−12.000)×0,001 = 0,50 TL → %50 kayıp (varantta sıfır olurdu).
Sonuç: turbo sertifikası kaldıraçı yüksek + bariyer riski; uygun yatırımcı: profesyonel/aktif takip eden + risk toleransı yüksek.
SPL/SPK SINAV İPUCU
Bu vakada 5 kritik kavram:
• YK varantı ihraçcı şartı: yatırım yapılabilir ilk üç kademe kredi notu (banka/aracı kurum)
• Vade aralığı 2 ay – 5 yıl (kesin sınırlar)
• Para içi/dışı belirleme: call için S>K para içi; put için S<K para içi
• İçsel değer + zaman değeri: ihraç fiyatı her ikisinin toplamı
• Maksimum kayıp = ödenen prim (asimetrik getiri)
SPL Düzey 2-3 + Türev Araçlar sınavlarında her yıl bu hesaplar farklı parametrelerle çıkar.
Kendini dene
Mini Quiz
Özet — Akılda Kalanlar
- Varant: belli bir varlığı (dayanak) önceden belirlenmiş fiyat üzerinden, belirlenmiş tarihte/öncesinde alma veya satma hakkı veren menkul kıymetleştirilmiş türev araç.
- Yasal dayanak: 6362 sayılı SPK m.5 ve m.128 + Tebliğ VII-128.3 (10/9/2013, RG 28671). 2009'daki Seri III/36 ve III/37 yürürlükten kaldırıldı.
- İki tür: (a) Ortaklık varantı (company warrant) — payları borsada işlem gören/görecek A.Ş. ihraç eder; (b) Yatırım kuruluşu varantı (covered warrant) — banka/aracı kurum ihraç eder.
- YK varantı ihraçcısı: derecelendirme kuruluşundan yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesinde uzun vadeli not (m.4/2). Notu olmayan ihraçcı, şartı sağlayan banka/aracı kurum garantisiyle ihraç edebilir (m.4/3).
- Call varantı: dayanak yükselişine bahis; vade değeri = max(0, Spot − Kullanım) × Dönüşüm Oranı.
- Put varantı: dayanak düşüşüne bahis; vade değeri = max(0, Kullanım − Spot) × Dönüşüm Oranı.
- Para içi (ITM)/dışı (OTM)/başabaş (ATM): spot ile kullanım fiyatı karşılaştırması; call için S>K = ITM; put için S<K = ITM.
- Fiyat bileşenleri: içsel değer + zaman değeri. Vade yaklaştıkça zaman değeri erir (theta decay).
- Maks. yatırımcı kaybı: ödenen prim (varant fiyatı) — asimetrik getiri yapısı.
- Turbo YK sertifikası: yüksek kaldıraç + bariyer (knock-out); nakavt anaparayı tüketebilir; izahnamede artık değer tanımlı.
- İskontolu YK sertifikası: dayanağa iskontolu yatırım imkanı; karşılığında azami fiyatı/değeri aşan yukarı yönlü getiriden feragat.
- Dayanak yelpazesi: BIST-30 paylar/sepet, pay endeksleri, DİBS, konvertibl döviz, kıymetli maden, emtia, uluslararası endeksler (S&P, DAX, Nikkei).
- Kritik yasak: YK varantı/sertifikası ihraçcısı kendi sermayesini temsil eden payları dayanak yapamaz (m.5/8). Ortaklık varantı için tersi geçerli.
- Vade aralığı: 2 aydan az, 5 yıldan fazla olamaz (m.6/2).
- Borsa işlem zorunluluğu: tüm varantlar/sertifikalar yetkili kuruluş vasıtasıyla satılır ve borsada işlem görür (m.6/1).
- Yurt içi tahsisli yasağı: YK varantları/sertifikaları yurt içinde tahsisli (nitelikli yatırımcıya bile) satılamaz (m.4/1) — sadece halka arz veya yurt dışı.
- Piyasa yapıcılığı: YK varant/sertifikası piyasa yapıcılık esasına dayalı işlem görür; ihraçcı bir aracı kurumu piyasa yapıcı atar (m.13); Piyasa Yapıcılık Taahhütnamesi imzalanır.
- Risk Bildirim Formu: TSPB tarafından içeriği belirlenen "Varantlara İlişkin Risk Bildirim Formu" yatırımcılara verilmesi zorunlu — okunmadan işlem yapılamaz.
- Uzlaşı yöntemleri: kaydi teslimat (physical) veya nakdi uzlaşı (cash); izahnamede belirlenir; YK varantlarında nakdi uzlaşı yaygın.
- Klasik tuzaklar: varant ≠ opsiyon (menkul kıymet vs sözleşme); kendi pay yasağı (YK varantında); yurt içi tahsisli yasağı; vade 2-5 yıl sınırı; içsel değer negatif olamaz.
Dayanak ve kaynaklar
- Açık Kaynak Mevzuat ve Referanslar
- 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu — m.5 ve m.128 (varantlar ve YK sertifikaları yasal temeli). Mevzuat.gov.tr.
- SPK Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları Tebliği VII-128.3 (10/9/2013, RG 28671) — temel düzenleme; ortaklık varantı, YK varantı, turbo, iskontolu sertifikalar. spk.gov.tr.
- SPK Tebliği Seri III/36 (21/1/2009) — "Ortaklık Varantlarının Kurul Kaydına Alınmasına ve Alım Satım İşlemlerine İlişkin Esaslar Tebliği" (yürürlükten kaldırıldı). spk.gov.tr.
- SPK Tebliği Seri III/37 (21/7/2009) — "Aracı Kuruluş Varantlarının Kurul Kaydına Alınmasına ve Alım Satım İşlemlerine İlişkin Esaslar Tebliği" (yürürlükten kaldırıldı). spk.gov.tr.
- SPK Varantlar ve YK Sertifikaları Tebliği Hakkında Basın Duyurusu — Tebliğ'in genel açıklaması. spk.gov.tr/duyurular.
- SPK İzahname ve İhraç Belgesi Tebliği II-5.1 — varant izahname içeriği, dayanak risk açıklaması. spk.gov.tr.
- SPK Sermaye Piyasası Araçlarının Satışı Tebliği II-5.2 — varant halka arz/yurt dışı satış yöntemleri. spk.gov.tr.
- SPK Yabancı Sermaye Piyasası Araçları ve Depo Sertifikaları Tebliği VII-128.4 — yurt dışı yerleşik ihraçcı varantları için ek düzenleme. spk.gov.tr.
- SPK Sermaye Piyasasında Derecelendirme Tebliği VIII/51 — yatırım yapılabilir seviye not tanımları. spk.gov.tr.
- Borsa İstanbul Varant Pazarı Yönetmeliği — varant kotasyon, işlem ve piyasa yapıcılık kuralları. borsaistanbul.com.
- Borsa İstanbul Pay Piyasası Prosedürü — varant ve YK sertifikası alım-satım esasları. borsaistanbul.com.
- Borsa İstanbul Piyasa Yapıcılık Taahhütnamesi — piyasa yapıcı sorumlulukları. borsaistanbul.com.
- TSPB Varantlara İlişkin Risk Bildirim Formu — Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği standart form içeriği. tspb.org.tr.
- MKK Varant ve YK Sertifikası Kaydileştirme Esasları — hak sahibi bazlı kayıt sistemi. mkk.com.tr.
- Takasbank — Varant ve YK Sertifikası Operasyonel Esasları. takasbank.com.tr.
- Hazine ve Maliye Bakanlığı Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü — Sertifika Tebliğleri (Darphane sertifikaları VII-128.3 kapsamında). hmb.gov.tr (kamu yayını).
- SPK i-SPK.128.17 (14/7/2021 Tarih ve 37/1119 Sayılı İlke Kararı) — varant ve sertifika uygulama detayları. spk.gov.tr.
- SPL Sınav Konuları ve Alt Konu Başlıkları — spl.com.tr/sinav-konulari-ve-alt-konu-basliklari (resmi müfredat).
- SPL Sınav Çalışma Notları — spl.com.tr/sinav-calisma-notlari.
- Resmî Gazete Arşivi — resmigazete.gov.tr.
- CC0 / Kamu Malı / Resmî
- Tüm referanslar kamu erişimine açık, telifsiz ve resmî kaynaklardır. Ders içeriği bu kaynaklardan paraphrase edilerek hazırlanmış olup hiçbir telifli eğitim materyali kullanılmamıştır.