Takasbank CCP
Merkezi Karşı Taraf (CCP)
Merkezi Karşı Taraf (CCP)
TSO1.4 · CCP · Novation · Default Waterfall
Bir aracı kurum iflas ederse müşterilerinin işlemlerini kim sonuçlandırır? 2008 Lehman krizinden sonra dünya bu soruya tek bir cevap verdi: Merkezi Karşı Taraf. Bu derste Takasbank'ın CCP rolünü, novation mantığını ve default waterfall'un katmanlarını söküyoruz — modülün risk yönetimi katmanı.
15 Eylül 2008 — Lehman'ın iflası
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
15 Eylül 2008 sabahı Lehman Brothers iflas başvurusu yaptı. Şirketin binlerce karşı tarafı vardı — bankalar, fonlar, türev kontratlarıyla bağlı şirketler. Lehman tarafı olan tüm OTC türev sözleşmeleri bir anda risk altına girdi: anlaşmaları yerine getirecek bir taraf yoktu artık. ABD'de AIG sigortacılık devi neredeyse battı; Avrupa bankaları zincirleme zarar yazdı. Sistemik risk dünya finansal sistemini sarstı. 2008'in en büyük dersi: ikili (bilateral) takasta bir tarafın iflası diğer tüm tarafları aynı anda etkiler. Çözüm? Merkezi Karşı Taraf (Central Counterparty — CCP).
2009 Pittsburgh G20 Zirvesi'nde dünya liderleri tek karara vardı: "Tüm standart OTC türevleri 2012 sonuna kadar zorunlu olarak CCP üzerinden takas edilmelidir." ABD'de Dodd-Frank Yasası, AB'de EMIR (European Market Infrastructure Regulation) bu kararı yasalaştırdı. Türkiye 2014'te Takasbank'a pay piyasası ve VİOP'ta CCP yetkisi vererek küresel norma katıldı. SPL sınavlarında CCP konusu en sık karıştırılan kavramlardan biridir; bu yüzden derinlemesine ele alıyoruz.
CCP finansal sistemin "sigorta şirketi" gibi düşünülebilir. Bireysel taraflar arasındaki risk merkezi bir kuruma aktarılır; o kurum ise katmanlı koruma (teminat + garanti fonu + sermaye) ile riskleri sönümlendirir. Bir tarafın iflası diğer tarafları doğrudan etkilemez; etki CCP'nin koruma katmanlarında soğurulur.
Bu derste 9 başlık: (1) CCP kavramı, neden gerekli; (2) Novation prensibi — sözleşmenin yer değiştirmesi; (3) CCP'nin risk dönüşümü; (4) Default waterfall — beş katmanlı koruma; (5) Garanti fonu yapısı; (6) CCP üyeliği koşulları; (7) Türkiye CCP haritası — pay ve VİOP; (8) 5 vaka; (9) Hızlı kontrol.
Merkezi Karşı Taraf nedir?
Bir borsada eşleşen alım-satım işlemlerinde tüm alıcılara karşı satıcı, tüm satıcılara karşı alıcı pozisyonunu üstlenen merkezi finansal kurum. Hukuki etki: orijinal taraflar artık birbirinin değil, CCP'nin karşı tarafıdır. Sonuç: bireysel karşı taraf riski ortadan kalkar, sistemik risk merkezde toplanır ve katmanlı korumayla yönetilir. Türkiye uygulaması: Takasbank pay piyasasında 2014'ten beri, VİOP'ta 2016'dan beri CCP rolünü üstlenir. Borçlanma araçlarında ise CCP yoktur; brüt takas yapılır.
CCP olmadan (bilateral): A şirketi ile B şirketi arasında kontrat. A iflas ederse B doğrudan zarar yazar; B iflas ederse A zarar yazar. Karşılıklı kredi limitleri tutmak gerekir; her taraf diğerinin kredibilitesini ayrı ayrı izler. Sonuç: 100 taraf varsa 4.950 ikili ilişki var (n×(n-1)/2). CCP ile: A→CCP, B→CCP. A iflas ederse CCP B'yi zarar görmekten korur. Sonuç: 100 taraf varsa sadece 100 ilişki (her biri CCP ile). İlişki sayısı yaklaşık %98 azalır (1 − 100/4.950 ≈ 0,98).
CCP'nin Sağladığı Faydalar
Sözleşmenin yer değiştirmesi
Orijinal alıcı-satıcı sözleşmesinin, eşleşme anında otomatik olarak iki ayrı sözleşmeye dönüşmesi: (1) Alıcı ↔ CCP, (2) CCP ↔ Satıcı. Hukuki sonuç: orijinal alıcı ve satıcı artık birbirinin sözleşmesel karşı tarafı değildir; her birinin tek karşı tarafı CCP'dir. Sözcük anlamı: Latince novatio — yenileme. Borçlar Hukukundan gelen bir kavramdır; SPL'de "sözleşme yer değiştirme" diye de geçer. Türkiye'de Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği'nde m.5 ile düzenlenir.
Novation Sürecinin Üç Aşaması
Novation tamamlandıktan sonra orijinal taraflar birbirini "tanımıyor olabilir". Alıcı A, satıcı B'nin kim olduğunu bilmek zorunda değildir; sadece CCP ile karşı taraf ilişkisi vardır. Eğer satıcı B T+2 sabahında payı teslim edemezse, alıcı A bundan etkilenmez: CCP A'ya payı teslim eder (kendi kaynaklarından veya teminat havuzundan), B ile olan kayıp pozisyonu CCP üstlenir. Yatırımcı koruması bu mekanizmadan doğar.
Novation borçlar hukuku kavramıdır; "rehin" veya "garantörlük" ile karıştırılmamalıdır. Rehin: alacaklı borçluya ait bir varlığı teminat olarak alır; borç yine borçluya aittir. Garantörlük: üçüncü taraf borçluya kefil olur; ana borç yine borçluda. Novation: orijinal sözleşme yok edilir; yerine yeni iki sözleşme kurulur. Tarafların hukuki ilişkisi tamamen değişir. SPL Düzey 2 ve 3 sınavlarında bu fark sorulur.
Karşı taraf riskinden konsantre risk
CCP risk yaratmaz; riski dönüştürür. Bireysel tarafların karşı taraf riskini ortadan kaldırır ama bu riski kendisinde toplar. Bu yüzden CCP'nin iflasından korunması kritik; yoksa "karşı taraf riskinin merkezleşmesi" sistemik risk yaratır. Çözüm katmanlı koruma sistemi'dir.
Risk Türlerinin Karşılaştırması
CCP'nin bir veya birden fazla üye iflasına dayanması üç sütunlu yapıyla sağlanır: (1) Teminat sistemi — her üye işlem öncesi başlangıç teminatı yatırır, gün içi fiyat hareketlerine göre ek teminat çağrılır; (2) Garanti fonu — üyelerin ortak katkılarıyla oluşturulan dayanışma havuzu; (3) CCP'nin kendi sermayesi — son savunma katmanı. Bu üç sütun default waterfall kapsamında sırayla devreye girer.
Beş katmanlı koruma şelalesi
Bir CCP üyesi yükümlülüğünü yerine getiremediğinde (temerrüde düştüğünde), kayıp belirli bir sıralamayla farklı kaynaklarca karşılanır. Bu sıralama "default waterfall" (temerrüt şelalesi) olarak bilinir. Türkiye'de Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği'nde tanımlanan şelale beş katmandır.
Default Waterfall — Sıralı Beş Katman
CCP'nin default waterfall'da kendi öz kaynağından taahhüt ettiği belirli bir tutar. Üyelerin garanti fonundan ÖNCE devreye girer; bu, CCP'nin üye risklerini ciddiye almasını sağlamak için tasarlanmıştır. Eğer CCP üye risk değerlendirmesinde gevşek davranırsa, kendi sermayesi ilk önce zarar görür. EMIR ve küresel CCP standardı: ayrılacak tutar CCP'nin toplam sermayesine değil asgari sermaye gereksinimine göre belirlenir: en az %25'i (AB 153/2013 sayılı Yetki Devrine Dayanan Tüzük m.35). Türkiye Takasbank'ta benzer oran uygulanır.
Çoğu aday "garanti fonu önce, CCP sermayesi sonra" sanır — yanlış. Doğru sıra: kendi teminat → kendi garanti fonu katkısı → CCP sermayesi (skin) → diğer üyelerin garanti fonu → CCP tüm sermayesi. CCP sermayesi diğer üyelerden ÖNCE kullanılır; bu prensip CCP risk yönetiminin temelidir.
Üye dayanışması nasıl çalışır?
CCP üyelerinin ortak katkılarıyla oluşturulan dayanışma havuzu. Her üye, portföy büyüklüğüne ve risk profiline göre hesaplanan bir tutarı CCP'ye yatırır. Bu tutar başlangıç teminatından farklıdır: teminat üyenin kendi pozisyonu için, garanti fonu diğer üyelerin temerrütü için kullanılır. "Tek için biri, herkes için bir" mantığı: bir üye batarsa, tüm üyelerin garanti fonu katkıları zararı karşılar.
Teminat vs Garanti Fonu Farkı
CCP'nin garanti fonu büyüklüğünü belirleyen küresel standart: fon, en büyük iki üyenin aynı anda iflası durumunda doğacak zararı karşılayacak büyüklükte olmalıdır. Bu, CFTC (ABD) ve ESMA (AB) tarafından zorunlu kılınmıştır; Türkiye'de Takasbank da Cover-2 standardına uyar. Sınav notu: "Cover-1" daha eski ve gevşek bir standarttı (sadece en büyük üye); "Cover-2" 2012 sonrası küresel norm.
Kim CCP üyesi olabilir?
Takasbank CCP işlemlerine her aracı kurum doğrudan dahil olamaz; özel üyelik koşulları vardır. Bunlar Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği ile düzenlenir.
CCP Üyelik Koşulları
İki tip CCP erişimi vardır: Doğrudan (direct) clearing: aracı kurum CCP'ye doğrudan üye; tüm pozisyonları kendi yönetir. Müşteri (client) clearing: aracı kurum direct member değil, başka bir clearing member üzerinden CCP'ye erişir; pozisyonlar "client position" olarak izlenir, ana üye garanti verir. Türkiye uygulaması: çoğu büyük yatırım bankası direct clearing yapar; daha küçük aracı kurumlar client clearing seçer. Yan üyelik (TSO1.3'te bahsedilen) bu modelin Türk versiyonudur.
Hangi piyasalarda CCP var?
Takasbank Türkiye'de iki ana piyasada CCP rolü üstlenir; üçüncüde brüt takas yapar. Bu ayrım sınavlarda sıkça sorulur.
Türkiye'de CCP Kapsamı
Üç sebep: (1) İşlem hacmi: pay piyasasına göre çok daha düşük; netleştirme operasyonel kazanç sağlamaz. (2) Karşı taraf profili: borçlanma araçları genellikle kurumsal yatırımcılar arasında işlem görür; karşı taraf kalitesi yüksek. (3) Likidite: T+0 brüt takas zaten karşı taraf riskini minimize eder. Sonuç: ek bir CCP katmanına gerek görülmez. Sınav notu: "BIST Borçlanma Araçları Piyasası'nda CCP rolünü kim üstlenir?" sorusunun cevabı: Hiç kimse — CCP yoktur, brüt takas yapılır.
European Market Infrastructure Regulation (EMIR), AB'nin CCP düzenleme çerçevesidir. "Equivalence" tanıması: bir AB dışı CCP, EMIR standartlarını karşılıyorsa AB tarafından "tanınmış CCP" olarak kabul edilir; AB üyeleri bu CCP'yi kullanabilir. Takasbank şu anda EMIR equivalence sürecinde değildir; Türkiye AB üyesi olmadığı için bu süreç stratejik öneme sahip değil. Ancak küresel benchmark olarak EMIR standartları (Cover-2, skin in the game oranı, sermaye yeterliliği) Takasbank tarafından uygulanır.
5 senaryo, gerçek mekanizma
X aracı kurum 200 milyon TL'lik pay teslim yükümlülüğünü yerine getiremedi. Başlangıç teminatı 80M, garanti fonu katkısı 30M. Zarar nasıl karşılanır?
Çözüm
Default waterfall: (1) Kendi teminatı 80M kullanılır → kalan açık 120M. (2) Kendi garanti fonu katkısı 30M kullanılır → kalan açık 90M. (3) Takasbank skin in the game (örn. 50M) kullanılır → kalan açık 40M. (4) Diğer üyelerin garanti fonu katkıları 40M oranında çekilir. Toplam zarar X üyesinden 110M, Takasbank'tan 50M, diğer üyelerden 40M paylaşılarak karşılanmıştır. Yatırımcı pozisyonları etkilenmez: müşteri payları MKK'da segregated.
Bir alım-satım eşleşti: alıcı A, satıcı B. T+1 mutabakat günü A, B'ye doğrudan ulaşmaya çalıştı; B telefonu açmıyor. A ne yapmalı?
Çözüm
A, B ile artık doğrudan sözleşmesel ilişkide değildir. Novation sonrası A'nın karşı tarafı CCP (Takasbank). A, Takasbank'tan T+2'de payı teslim almayı bekler; B'nin T+2'de payı teslim edip etmemesi A'yı etkilemez. B teslim edemezse default waterfall devreye girer; A yine de payı alır. A'nın B'ye ulaşmaya çalışması yanlış mantıktır; sözleşme CCP üzerindendir.
Bir CCP'nin asgari sermaye gereksinimi 200 milyon TL. Skin in the game bu tutarın %25'i olarak ayrılıyor (EMIR ölçütü). Kaç TL waterfall'da 3. katmanda yer alır?
Çözüm
Skin in the game = 200M × 0.25 = 50 milyon TL. Bu tutar kendi garanti fonu katkısı tükendikten SONRA, diğer üyelerin garanti fonundan ÖNCE devreye girer. Eğer X üyesi 200M zarar yaratırsa, sıralama şöyle olur: kendi 80M + 30M = 110M; sonra Takasbank 50M; kalan 40M diğer üyelerden. Skin in the game olmasaydı: 110M sonrası direkt diğer üyelerden 90M çekilirdi — Takasbank kendi sermayesini riske atmamış olurdu. Skin in the game CCP'nin "katı risk yönetimi" garantisidir.
Bir aracı kurum DİBS işleminde T+0 takasında ödeme yapamadı. CCP olmadığı için ne olur?
Çözüm
BIST Borçlanma Araçları Piyasası'nda CCP yoktur; brüt takas yapılır. Aracı kurum ödeme yapamazsa: (1) İşlem askıya alınır; karşı taraf doğrudan zarara uğrar (klasik karşı taraf riski). (2) Takasbank takas operasyonu yöneticisi olarak sadece teknik olarak işlemi durdurabilir; tarafların yerine yükümlülüğü üstlenmez. (3) Karşı taraf kendi hukuki süreçlerini başlatır: alacak takibi, icra. Sonuç: borçlanma araçlarında karşı taraf kalitesi kritik; aracı kurumlar genellikle kurumsal müşterilerle çalışır ve kredi limitleri tutar.
Takasbank yıllık stres testinde en büyük iki üyenin (X ve Y) aynı anda iflası senaryosunu modelliyor. X potansiyel zararı 800M, Y potansiyel zararı 600M. Garanti fonu yeterli mi belirlemek için ne yapılır?
Çözüm
Cover-2 standardı garanti fonunun bu iki üyenin aynı anda iflasını karşılayacak büyüklükte olmasını ister. Toplam beklenen zarar: 800M + 600M = 1.400M. Önce: her birinin başlangıç teminatı + kendi garanti fonu katkısı çıkarılır (örn. her biri 200M öz koruma → 400M); kalan net senaryo zararı 1.000M. Sonra: Takasbank skin in the game (örn. 50M) ve toplam garanti fonu havuzu (örn. 1.500M) toplamı 1.550M, 1.000M açığı karşılar — fon yeterli. Stres testi başarılı; üye katkıları artırılmaz. Yetmezse üyelere ek katkı çağrısı yapılır.
Sırada ne var?
Dört dersle modülün kavramsal ve hukuki temelini tamamladık. Sıradaki dört ders spesifik piyasa uygulamalarına odaklanacak: BIST Pay, BIST Borçlanma, Türev, Teminat Yönetimi.
✅ Tamam
✅ Tamam
✅ Tamam
✅ Tamam
Sırada
—
—
—
—