BIST Pay Piyasası Takas ve Temerrüt
BIST Pay Piyasası — Takas ve Temerrüt
BIST Pay Piyasası — Takas ve Temerrüt
TSO1.5 · Pay Piyasası · Temerrüt · Zorunlu Alım (Buy-In)
İlk dört ders mimarinin omurgasını çıkardı; şimdi spesifik piyasalara iniyoruz. Pay piyasası Türkiye sermaye piyasasının kalbidir: günlük 50+ milyar TL hacim, 500.000+ işlem. Bu derste pay alım-satımının T'den T+2'ye giden gerçek operasyonel akışını, temerrüt durumunda ne olduğunu, zorunlu alım (buy-in) sürecini söküyoruz.
Mart 2025'te yaşanan bir temerrüt
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Türev Araçlar · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2025'te orta ölçekli bir aracı kurum BIST Pay Piyasası'nda T+2 sabahında 92 milyon TL'lik teslim yükümlülüğünü yerine getiremedi. Sebep: müşterilerinden biri (büyük bir kurumsal yatırımcı) son anda satış emrini iptal etmek istedi ama emir zaten T günü eşleşmişti; iptal mümkün değildi. Müşteri T+2 sabahı tutarı ödemedi; aracı kurum payı teslim edemedi. Takasbank prosedürü devreye girdi: önce aracı kurumdan ek teminat çağrısı, sonra zorunlu alım (buy-in) ile eksik payın piyasadan temin edilmesi, son olarak ceza faizi ve disiplin işlemi. Olay 24 saat içinde çözüldü; ama aracı kuruma 3.6 milyon TL ek maliyet bindi. Bu ders, bu prosedürlerin nasıl çalıştığını anlatıyor.
SPL sınavlarında pay piyasası temerrüt prosedürleri sıkça sorulur — özür süresi (cezasız tolerans), ceza faizi oranı, zorunlu alım (buy-in) mekanizması, üyenin disiplin süreci. Adayların çoğu T+2 mantığını anlamış olur ama "T+2 günü hiç teslim olmazsa ne olur?" sorusunda kaybolur. Bu dersin tam karşıladığı boşluk budur.
Pay piyasasında temerrüt sadece bir gecikme değildir; otomatik bir prosedür zinciri'ni tetikler. Aracı kurum T+2 sabah 10:00'a kadar yükümlülüğünü yerine getiremezse, aynı gün öğleden sonra Takasbank zorunlu alım (buy-in) ile pazardan pay alır — kayıp temerrüde düşen üyeden tahsil edilir.
Bu derste 9 başlık: (1) BIST Pay Piyasası genel yapısı; (2) Takas süreci — gün gün detay; (3) Pay türleri ve takas özellikleri; (4) Temerrüt tanımı ve tetikleyici durumlar; (5) Temerrüt prosedürü — özür süresi, ceza faizi; (6) Zorunlu alım (buy-in) mekanizması; (7) Disiplin işlemleri; (8) 5 vaka; (9) Hızlı kontrol.
Türkiye'nin pay alım-satım altyapısı
Türkiye'nin tek organize pay alım-satım piyasası. 1985'te İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (IMKB) olarak kuruldu; 2013'te Borsa İstanbul A.Ş. adıyla yeniden yapılandırıldı. Yasal temel: 6362 sayılı Kanun m.65 ve Borsa İstanbul Borsacılık Faaliyetleri Yönetmeliği. Açılış saatleri: 10:00-18:00 (TSI). Pazarlar: Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Kolektif Yatırım Ürünleri ve Yapılandırılmış Ürünler Pazarı (KYYUP). Her pazarın likidite ve şirket kalite kriterleri farklıdır. Halka açık şirket sayısı 500'ün üzerinde; günlük işlem hacmi 40-80 milyar TL aralığında dalgalanır.
BIST Pay Piyasası Pazar Yapısı
Pay Piyasası'nda günlük 50 milyar TL hacim ortalaması — bunun büyük kısmı Yıldız Pazar'dan gelir. Yıldız Pazar tek başına günlük hacmin %85-90'ını oluşturur; geri kalan dört pazar toplamı %10-15. Sınavlarda "Türkiye'nin en likit pay piyasası segmenti hangisidir?" sorusunun net cevabı: Yıldız Pazar.
T+2 zaman çizelgesi — gerçek dakikalar
TSO1.3'te genel zaman çizelgesini gördük; şimdi pay piyasasına özel detayları işliyoruz. Pay Piyasası takası her piyasadan farklı mikro-detaylar içerir.
T Günü — Eşleşme Aşaması
T+1 Günü — Mutabakat ve Hazırlık
T+2 Günü — DvP Transferi
T+2 sabah 10:00'a kadar bir aracı kurum yükümlülüğünü yerine getiremezse otomatik temerrüt prosedürü başlar. Bu saat "settlement deadline" diye anılır; uluslararası standartla uyumludur. 10:00 öncesi tamamlanmayan transferler için Takasbank, üyeyi resmi olarak temerrüde düşmüş ilan eder; sonraki adımlar prosedürel olarak başlatılır.
Hangi pay nasıl takas olur?
BIST Pay Piyasası'nda işlem gören tüm enstrümanlar aynı takas süresini (T+2) ve aynı net mekanizmayı kullanır. Ancak bazı özel pay türleri ek operasyonel kurallar içerir.
Standart pay türü; oy hakkı ve kar payı dağıtımında eşit haklara sahip. Türkiye'de tüm halka açık şirketlerin payları kaydidir ve nama yazılı veya hamiline olabilir — ancak halka açık olduğu için pratikte ayrım önemsizdir; MKK kayıtları sahibi her durumda tanır. Takas: T+2, multilateral net.
Belirli ayrıcalıkları olan pay türü: ek oy hakkı, ek kar payı, yönetim kurulu üyesi atama hakkı gibi. Türkiye uygulaması: A grubu paylar genellikle imtiyazlı, kurucu aile veya yönetim elinde; B grubu halka açık. BIST'te işlem gören imtiyazlı paylar nadirdir; çoğu özel hisse senedi olarak şirket tarafından elde tutulur. Takas: işlem görüyorsa standart T+2.
Halka arz sonrası BIST'e ilk kotasyonda işlem gören paylar. İlk işlem günü özel kurallara tabi: (1) Fiyat marjı genişletilir (alt-üst limit %50'ye kadar açılabilir); (2) Volatilite kırıcılar daha sıkı çalışır; (3) İlk gün takas zaman çizelgesinde küçük gecikmeler olabilir (sistem ilk yüklemesi). Takas süresi: standart T+2; ancak özel halka arzlarda SPK izniyle T+3 olabilir.
BIST'te pay gibi işlem gören yatırım fonu. BYF'in payı bir fonun katılma payını temsil eder; fonun temel varlık portföyü gerçek altta yatan paylardan oluşur. Takas: standart pay gibi T+2, multilateral net. Özel durum: BYF kurucusu (genellikle bir portföy yönetim şirketi) gerektiğinde creation/redemption mekanizması ile yeni pay basabilir veya itfa edebilir; bu Takasbank takas akışına girer.
Pay Türleri — Takas Karşılaştırma
Hangi durumlar temerrüt sayılır?
Bir aracı kurumun, T+2 sabah 10:00'a kadar takas yükümlülüğünü yerine getirememesi durumu. İki tür temerrüt: (1) Nakit Temerrütü — alıcı tarafın nakit ödeme yapamaması; (2) Varlık Temerrütü — satıcı tarafın payı teslim edememesi. Her iki durumda da Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği gereği otomatik prosedür zinciri başlar. Temerrütün tespiti: T+2 sabah 10:00 itibariyle bakiye yetersizliği; manuel inceleme yok, sistem otomatik tespit eder.
Temerrüt Tetikleyici Durumlar
"Müşteri ödemedi → aracı kurum temerrüdü" gibi görünebilir ama Takasbank'ın muhatabı yatırımcı değil aracı kurum'dur. Müşteri ödemese bile aracı kurum yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır; sonra müşteriden tahsil etme aracı kurumun kendi sorunudur. Bu mekanizma Takasbank ile aracı kurum arasındaki sözleşmenin niteliği gereği: aracı kurum müşterilerinin temsilcisidir, müşterilerinin temerrütü kendi temerrütüdür. Sınavlarda bu zincir sıkça sorulur.
Saat 10:01'den itibaren ne olur?
T+2 sabah 10:00'da bir üyenin yükümlülüğünü yerine getiremediği tespit edilirse, dakikalar içinde belirli bir prosedür devreye girer. Bu prosedür Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği'nde adım adım tanımlıdır.
Temerrüt Prosedürü — Adım Adım
Temerrüde düşen üyeye verilen kısa düzeltme süresi. Pay piyasasında genellikle 1.5 saat (10:30-12:00); bu sürede üye eksiği tamamlarsa cezai yaptırım uygulanmaz (sadece operasyonel kayıt yapılır). Süre, basit operasyonel hataların sistemi tıkamadan çözülmesi için tasarlanmıştır. Tekrarlayan temerrütler: aynı üye yıl içinde 3+ kez özür süresi kullanırsa, artık özür süresi tanınmaz; her temerrüt direkt buy-in'e gider.
Temerrüt tutarı üzerinden hesaplanan günlük cezai faiz. Türkiye uygulaması: Takasbank Merkezi Takas Yönetmeliği'nde belirlenen oran; tipik olarak TCMB politika faizi + ek prim (örn. %15-20 yıllık denk gelen günlük oran). Hesap formülü: Ceza Faizi = Temerrüt Tutarı × Günlük Oran × Geçen Saat / 24. Üyeye T+3 gün içinde fatura edilir; ödeme yapmazsa Takasbank kendi teminat havuzundan keser. Özür süresi içinde tamamlanan temerrütlerde ceza faizi uygulanmaz.
Pazardan zorla pay satın alma
Temerrüde düşen üyenin teslim edemediği payı, Takasbank'ın pazardan satın alıp alıcıya teslim etmesi. İngilizce literatürde "buy-in" diye geçer; Türkçe karşılığı "zorunlu alım" ya da "temerrüt alımı"dır. Dikkat: açık satış (açığa satış, short selling) sahip olunmayan payın satılmasıdır; buy-in ile aynı kavram değildir. Süreç: özür süresi sonunda Takasbank, BIST'te emir vererek payı pazardan alır; alış fiyatı genellikle piyasa fiyatından %5-10 yüksek olabilir (acele alış nedeniyle). Maliyet: pay piyasa fiyatı + ceza farkı (markup) + ceza faizi; tümü temerrüde düşen üyeden tahsil edilir. Üye ödeyemezse default waterfall (TSO1.4) devreye girer.
Zorunlu Alım (Buy-In) Süreci — Detay
Bir buy-in olayında temerrüde düşen üyenin maliyeti üç bileşenli'dir: (1) Pazardan alınan pay fiyatı (piyasa değeri), (2) Markup — acele alıştan dolayı oluşan ek maliyet (genellikle %5-10), (3) Ceza faizi — gecikme süresine göre. Hayattan başlayalım kısmında bahsedilen 3.6 milyon TL ek maliyet senaryosu: 92 milyon TL'lik temerrüt × ~%4 toplam maliyet oranı (markup + faiz) ≈ 3.6 milyon TL. Bu yüzden temerrüt riski aracı kurumlar için ciddi bir mali yüktür.
Tekrarlayan temerrütlerde ne olur?
Tek seferlik bir temerrüt operasyonel olabilir; ancak tekrarlayan temerrütler üyelik koşullarının ihlali sayılır ve disiplin sürecini tetikler.
Takasbank Disiplin Kurulu, üyenin temerrüt geçmişini değerlendirerek yaptırım kararı verir. Sıralı yaptırımlar: (1) Uyarı — yazılı kayıtlı uyarı; (2) Para Cezası — sabit ceza, üyenin sermayesinin belirli bir oranı; (3) Üyelik askıya alma — geçici (örn. 30 gün) işlem yasağı; (4) Üyelik iptali — Takasbank ile sözleşmenin sonlandırılması. Üyelik iptali edilen aracı kurum BIST'te işlem yapamaz; SPK ve BDDK'ya bildirim yapılır; ayrıca müşteri pozisyonları başka aracı kuruma transfer edilir.
Disiplin Kademe Yaptırımları
Takasbank üyeliği iptal edilen aracı kurum için zincirleme sonuçlar: (1) BIST'te işlem yapamaz; SPK kararıyla geçici tüm faaliyetler durdurulur; (2) Müşteri pozisyonları (paylar, fonlar) MKK'da segregated tutulduğu için etkilenmez; SPK görevlendirdiği başka bir aracı kuruma transfer edilir; (3) Müşterinin nakdi (varsa) Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) tarafından kısmen ödenir (limit dahilinde); (4) İptal edilen üye tüm garanti fonu ve teminat depolarını kaybeder; bu tutarlar default waterfall'da temerrüt zararını karşılamak için kullanılmıştır. Pratik olarak: üyelik iptali aracı kurumun iflasıyla eş anlamlıdır.
5 senaryo, gerçek mekanizma
Bir aracı kurum T+2 sabah 10:00'da 12 milyon TL'lik nakit eksiği olduğunu fark etti. 11:30'da eksiği tamamladı. Ne olur?
Çözüm
Eksik özür süresi içinde (10:30-12:00) tamamlandığı için ceza faizi uygulanmaz. Sadece operasyonel kayıt tutulur (yıllık üye performans dosyasında). Zorunlu alım (buy-in) başlamaz, müşteri etkilenmez. Operasyonel etki: aracı kurumun yıl içindeki "özür süresi kullanım sayısı" artar; 3'e ulaşırsa sonraki temerrütlerde özür süresi kalkar. İlk seferinde uyarı bile yok; sadece sistem kaydı.
Bir aracı kurum T+2'de 1 milyon adet pay teslim edemedi. Pay piyasa fiyatı 50 TL. Zorunlu alım (buy-in) sırasında pay 53 TL'den alındı; ceza faizi 8.000 TL hesaplandı. Üyenin toplam maliyeti?
Çözüm
Bileşenler: (1) Pay alış maliyeti: 1.000.000 × 53 = 53.000.000 TL; bunun 50M TL'si zaten alıcıdan geleceği için fark: 53M − 50M = 3.000.000 TL markup zararı. (2) Ceza faizi: 8.000 TL. Toplam üye maliyeti: 3.000.000 + 8.000 = 3.008.000 TL. Bu tutar T+3 sabahına kadar üyeden tahsil edilir; ödeyemezse default waterfall.
Bir yatırımcı sahip olmadığı 5.000 payı sattı (açık satış). T+2 sabahında payı teslim etmesi gerekiyor; nereden bulacak?
Çözüm
Açık satış (short selling) ya pay borçlanma sistemi üzerinden teminatlı yapılır (yatırımcı önce başka birinden ödünç alır), ya da spekülatif yatırımcı T+2'ye kadar tekrar alıp kapatmaya çalışır. Eğer T+2'ye kadar pay temin edemezse kendi temerrüdü olur — aracı kurum bunu temerrüt olarak Takasbank'a aktarır; standart prosedür devreye girer. Türkiye'de düzenli açık satış Takasbank'ın Pay Borçlanma Sistemi (Securities Lending) ile düzenlenmiştir; pay sahipleri (örn. emeklilik fonları) paylarını ücret karşılığı borç verir, açık satıcılar borçlanır.
Bir aracı kurum yıl içinde 4. defa temerrüde düştü; özür süresi hakkı tükenmişti. Tutarlar küçük ama tekrarlayan. Ne olur?
Çözüm
4 temerrüt + özür süresi tükenmesi Disiplin Kurulu'na sevk nedenidir. Disiplin Kurulu üyenin geçmişini değerlendirir: tutarlar küçükse muhtemelen 2. kademe (para cezası, örn. 100-500K TL); tutarlar büyük veya kasıtlı görünüyorsa 3. kademe (geçici işlem yasağı 30-90 gün). İptal genelde: sistemik risk yaratan veya BDDK/SPK denetim sorunu olan üyeler için. Burada muhtemelen 2. kademe — bir para cezası ve sıkı izlemeye alınma.
X aracı kurum üyeliği iptal edildi; SPK işlem durdurma kararı verdi. X'in 50.000 müşterisi var. Pozisyonlar ne olur?
Çözüm
Müşteri payları: MKK'da segregated hesaplarda her müşteri adına; X'in iflası bu pozisyonları etkilemez. SPK görevlendirdiği başka bir aracı kuruma toplu transfer talimatı verir; süreç 5-10 iş günü içinde tamamlanır. Müşteriler yeni aracı kurumda kayıt altına alınır; pay sayıları, alış fiyatları, kayıt tarihleri korunur. Müşteri nakdi: X'in kasalarındaki müşteri parası (örn. ödemesi yapılmamış nakit) için Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) devreye girer; limit dahilinde (örn. 250K TL'ye kadar) tazmin eder; üzeri için müşteri X'in iflas masasına alacaklı olarak yazılır.
Sırada ne var?
Beş dersle pay piyasasını derinlemesine işledik: kavramsal temeller (TSO1.1-1.4) + piyasa-spesifik takas/temerrüt (bu ders). Sıradaki üç ders diğer üç piyasayı (borçlanma, türev) ve teminat sistemini kapsayacak.
✅ Tamam
✅ Tamam
✅ Tamam
✅ Tamam
✅ Tamam
Sırada
—
—
—