Takas-Saklama Temel Kavramlar

Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3

Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Türev Araçlar · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim

Eşleşmiş bir alım-satım emirinin fiilen sonuçlandırılması süreci. Para alıcının hesabından çıkar, satıcının hesabına geçer; varlık satıcının hesabından çıkar, alıcının hesabına geçer. Mülkiyet eş anlı transfer edilir. Türkiye'de takas işlemini İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank) yürütür. Eşleşme = mutabakat; takas = sonuçlandırma — bu ikisi karıştırılmamalıdır.

Sermaye piyasası araçlarının kayıtlı olarak tutulduğu, mülkiyet bilgilerinin korunduğu sistem. Türkiye'de paylar, fonlar, borçlanma araçları kaydi sistemde tutulur — fiziki sertifika yoktur. Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK), tüm kaydi araçların merkezi saklayıcısıdır. Yatırımcının payı MKK'da hesabında bir kayıt olarak durur; aracı kurum bu hesabı operasyonel olarak yönetir. II-13.1 Tebliği kaydi sistemi düzenler.

Yatırımcı ile sermaye piyasası altyapısı arasındaki günlük işlemleri yürüten süreç. Aracı kurum, müşterinin emirini iletmek, takasa hazırlanmak, mutabakat yapmak, müşteri hesabına yansıtmak gibi operasyonel görevleri üstlenir. Operasyon takas ve saklamanın "ön ofis-arka ofis" yüzüdür: müşteri ile sistem arasındaki köprü. Takasbank müşteri hesaplarını yönetmez — bu aracı kurumun işidir.

Eşleşmenin gerçekleştiği günden 2 iş günü sonra takas tamamlanır. Türkiye pay piyasasında standart süredir (BIST). Avrupa Birliği 2014'te T+2'ye geçiş kararı aldı; ABD 2017'de katıldı, 2024 Mayıs'ta T+1'e indirdi. Süreç: T günü emir eşleşir → T+1 mutabakat ve teminat hazırlığı → T+2 fiili para+varlık transferi. Hafta sonları ve resmi tatiller iş günü sayılmaz.

İşlem gününden 1 iş günü sonra takas. Türkiye'de borçlanma araçlarında (özel sektör tahvilleri, yabancı para cinsi DİBS) ve türev araçlarda günlük uzlaşmada kullanılır. ABD 28 Mayıs 2024'te tüm pay piyasasını T+2'den T+1'e taşıdı; AB 11 Ekim 2027'de geçiş planlıyor. Avantaj: karşı taraf riski %50 azalır. Dezavantaj: operasyon ve nakit yönetimi sıkışır, FX kapasitesi sınırlanır.

İşlem ve takas aynı gün gerçekleşir. Türkiye'de TL cinsi DİBS işlemlerinde ve repo/ters repo işlemlerinde kullanılır. Avantaj: karşı taraf riski sıfıra yakın. Dezavantaj: yatırımcı işlem öncesi nakit ve varlığa eş anlı sahip olmalı; netleştirme yapılmaz, brüt takas zorunlu. Atomic settlement olarak da bilinir.

Küresel piyasalar T+1'e geçiyor. ABD 2024'te tamamladı, Hindistan 2023'te geçti, AB 11 Ekim 2027 hedefi açıkladı. Türkiye'nin pay piyasası için T+1 tartışması SPK gündeminde; 2027-2028 arasında geçiş öngörülüyor. Sınav notu: 2026 mevzuat kesim tarihinde Türkiye hâlâ T+2 uyguluyor. Cevaplarda T+2 esas alınmalı.

Para ve varlığın eş anlı transferi prensibi. Bir taraf parayı, diğer taraf varlığı eş anlı teslim eder; biri olmazsa diğeri de gerçekleşmez. Karşı taraf riskinin temel önleyicisi. DvP olmasaydı, alıcı parayı gönderir ama satıcı varlığı göndermezse alıcı kaybeder ("Herstatt riski" — 1974'te Alman Herstatt Bank'ın iflasından sonra Bretton Woods sonrası FX takasındaki riskin adı). BIS (Bank for International Settlements) 1992'de üç DvP modeli tanımladı.

İşlemin diğer tarafının yükümlülüğünü yerine getirememesi riski. Takas süresi uzadıkça bu risk artar. Çözümler: (1) DvP — eş anlı transfer; (2) Merkezi Karşı Taraf (CCP) — Takasbank gibi bir kurum tüm tarafların karşı tarafı olur, bireysel risk merkezileştirilir; (3) Teminat sistemi — taraflar başlangıç teminatı verir, fiyat hareketlerine göre ek teminat çağrılır (variation margin). Türkiye'de Takasbank pay piyasasında CCP rolünü 2014'te üstlendi.

Türkiye'nin tek organize sermaye piyasası borsası. 6362 sayılı Kanun m.65 ile düzenlenmiştir; Borsa İstanbul Borsacılık Faaliyetleri Yönetmeliği esaslarına göre çalışır. Görev: emir eşleştirme, fiyat keşfi, piyasa düzenlemesi. Pay Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP), Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası dahil 5 ana piyasayı işletir. Takas yapmaz — sadece eşleşme.

Türkiye'nin merkezi saklama ve kaydi sistem kuruluşu. 6362 sayılı Kanun m.81 ile yetkilendirilmiştir; Merkezi Kayıt Kuruluşunun Kuruluş, Faaliyet, Çalışma ve Denetim Esasları Yönetmeliği ile düzenlenir. Görev: kaydileştirilmiş sermaye piyasası araçlarının merkezi olarak kaydını tutmak, mülkiyet bilgilerini güncellemek, hak kullanımlarını (temettü, sermaye artırımı, oy hakları) yatırımcıya iletmek. 2005'ten beri Türkiye'de fiziki sertifika yoktur — tüm paylar, tahviller, fonlar kaydidir.

Türkiye'nin merkezi takas, merkezi karşı taraf ve teminat yönetim kuruluşu. 6362 sayılı Kanun m.77 ile yetkilendirilmiştir; Takasbank Merkezi Takas Yönetmeliği ve Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği ile çalışır. Üç ana görev: (1) Takas — para ve varlık eş anlı transferi; (2) CCP (Merkezi Karşı Taraf) — pay piyasası ve VİOP'ta tüm tarafların karşı tarafı, novation prensibi; (3) Teminat Yönetimi — başlangıç ve değişim teminatı (variation margin) hesabı. Borsa İstanbul'un %62.25 hissedarıdır.

Yatırımcı ile altyapı arasındaki tek doğrudan kontak noktası. III-39.1 ve III-37.1 Tebliğleri esaslarına göre faaliyet gösterir. Görev: müşteri hesabı açma, emir alma, teminat kontrolü, BIST'e emir iletimi, takas-saklama operasyonu, mutabakat raporları, hak kullanımı bildirimi. Yatırımcının MKK hesabı doğrudan açıkmış gibi görünür; gerçekte aracı kurum, MKK'da yatırımcı adına işlem yapan operatördür. Yatırım fonu satışında portföy saklayıcı bankası ek bir aktör olarak girer (III-56.1).

Aracı kurumların ve portföy yönetim şirketlerinin meslek örgütü. 6362 sayılı Kanun m.74 ile kurulmuştur. Görev: meslek kuralları, etik ilkeler, üyeler arası hakemlik, eğitim. Doğrudan takas-saklama yapmaz ama aracı kurumların uyumunu denetler. SPL sınavlarında Mevzuat ve Meslek Kuralları modülünde geçer.

Birden fazla yatırımcının aynı hesap altında ortak saklandığı yapı. Aracı kurum tüm müşterilerinin paylarını tek bir omnibus hesapta MKK'da tutar; iç sisteminde alt-defter (sub-ledger) tutarak hangi yatırımcının ne kadar payı olduğunu izler. Avantaj: maliyet düşük, operasyon kolay. Dezavantaj: aracı kurum iflasında yatırımcının payını ayırt etmek zorlaşabilir; hak kullanımı zincir üzerinden iletildiği için zaman kaybı olabilir. Türkiye'de kurumsal yatırımcı işlemlerinde ve uluslararası saklama bankalarında yaygındır.

Her yatırımcının kendi adına MKK'da ayrı bir hesabının olduğu yapı. Türkiye'nin standart bireysel yatırımcı modeli: her yatırımcı için MKK'da TC kimlik bazında ayrı sicil hesabı. Avantaj: mülkiyet doğrudan yatırımcı adına; aracı kurum iflasında paylar etkilenmez (segregation); hak kullanımı doğrudan iletilir. Dezavantaj: maliyet ve operasyon yükü yüksek. 2005 sonrası kaydi sistemde bireysel yatırımcılar zorunlu olarak segregated tutulur.

Bireysel yatırımcı için zorunlu segregated. Bu, küresel piyasalardaki en yüksek koruma seviyesidir; ABD ve Avrupa'nın çoğu omnibus + sub-ledger modeli kullanır. Türkiye'nin segregated tercihi 2001 krizinde aracı kurum iflaslarından sonra alınan bir derstir: bir aracı kurum batsa bile yatırımcının payları MKK'da kendi adına olduğu için kaybolmaz, başka bir aracı kuruma transfer edilir.

CSD (Central Securities Depository) bir ülkenin merkezi kaydi sistemidir — Türkiye'de MKK. ICSD (International CSD) ise sınır ötesi saklama yapar — Euroclear ve Clearstream. Türk Eurobond'ları Euroclear veya Clearstream'de saklanır; bu yüzden Eurobond takası T+2 ve uluslararası standartlardadır.