Kredili Alım, Açığa Satış, Ödünç

Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar

Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim

Sermaye Piyasası Araçlarının Kredili Alım, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme İşlemleri Hakkında Tebliğ. Yayım: 14.7.2003 tarihli ve 25168 sayılı Resmi Gazete. Konum: III-37.1'in m.6/1/(b) yan hizmet kapsamının ayrıntılı düzenlemesi — yatırım kuruluşlarının kredili işlem, açığa satış, ödünç alma/verme aracılığı için temel mevzuat. İzin rejimi: "Sermaye piyasası araçlarının kredili alım, açığa satış ve ödünç alma ve verme işlemlerine, sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık yetki belgesine sahip aracı kurumlar Kuruldan ayrıca izin almaksızın aracılık edebilirler" — yani işlem aracılığı yetkisi olan tüm aracı kurumlar otomatik yapabilir. Önemli değişiklikler: Seri V/81 — kredi komitesi karar defteri, şirket bazında %25 limit; Seri V/137 — net varlık tanımı, açık takas pozisyonu, BIST düzenlemelerine atıf, satış anından özkaynak tutarına dahil edilebilirlik; i-SPK.45.5 (16.6.2022) — uygulama ilke kararı; Kurul 19.3.2020 17/400 — başlangıç özkaynak koruma oranı %25 yükseltildi.

Açığa satış: "sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satılmasını ya da satışına ilişkin emrin verilmesini ifade eder. Satışa ilişkin takas yükümlülüğünün ödünç alınan sermaye piyasası araçları ile yerine getirilmesi de açığa satış sayılır". Pratik akış (örnek): (1) Yatırımcı X payını 100 TL'den 1.000 lot satar → portföyünde X yok → (2) Aynı gün pozisyonu kapatabilir (gün içi açığa satış): 95 TL'den geri alır → 5.000 TL kar. (3) Veya pozisyonu açık tutarsa: T+2 takas için 1.000 lot X'i ödünç alıp teslim eder; sonra 95'ten geri alıp ödüncü iade eder. Risk profili: (a) Kazanç sınırı: pay 0'a düşse bile en fazla 100 TL kazanç (yatırılan başlangıç). (b) Zarar sınırı: pay 200'e çıkarsa 100 TL zarar; 500'e çıkarsa 400 TL zarar — teorik olarak sınırsız. Kullanım amaçları: spekülasyon (düşüş beklentisi), hedge (uzun pozisyonu koruma), arbitraj (fiyat farkları). Yapılabilir paylar: SPK ve BIST'in belirlediği listede yer alan paylar; brüt takasa tabi paylar veya işlem sırası kapatılan paylar (5 iş günü+) açığa satışa konu olamaz; emir verirken "açığa satış" işaretlenmesi zorunlu.

Türk Ödünç Pay Piyasası: BIST'te merkezi olarak işletilen ödünç pay alım-verim platformu; Takasbank teminat yönetimini sağlar. İki kanal: (1) Merkezi BIST ÖPP — anonim, çoklu yatırımcı, fiyat oluşumu serbest piyasa; (2) Aracı kurum içi havuz — kendi müşterileri arasında doğrudan eşleştirme. Çerçeve sözleşme: Ödünç Alma-Verme İşlemleri Çerçeve Sözleşmesi ödünç alan ve veren için ayrı zorunlu. Teminat sistemi: ödünç tutarın %100'ü oranında aracı kurumun belirlediği değerleme oranlarıyla teminat alınır; teminat oranı %100'ün altına düşerse müşteriye başlangıç teminat oranına tamamlanması için çağrı yapılır. Komisyon: ödünç veren komisyon kazanır (yıllık %X şeklinde); ödünç alan ödeme yapar. Kullanım: (a) açığa satış pozisyonu kapatma; (b) takas yükümlülüğü için pay temin; (c) cash-and-carry arbitraj; (d) atıl portföyden gelir (uzun vadeli yatırımcılar için pasif kazanç).

Özsermaye Oranı = Müşteri Özkaynağı / İşleme Konu Kıymetler Toplamı. Müşteri özkaynağı: nakit + DİBS + altın + kabul edilen sermaye piyasası araçlarının değer oranıyla çarpılmış toplamı. İşleme konu kıymetler: "Kullandırılan kredi karşılığında satın alınan sermaye piyasası araçları veya açığa satıştan elde edilen satış hasılatı ile müşterinin bu işlemler nedeni ile özkaynak olarak yatırdığı nakit ve sermaye piyasası araçlarının toplamı". Pratik örnek: müşteri 100.000 TL nakit getirir + aracı kurum 100.000 TL kredi verir → 200.000 TL'lik X payı alınır → Özsermaye oranı = 100.000 / 200.000 = %50 ✓ Başlangıç. Pay düşerse: %30 düşüş → portföy 140.000 TL → özsermaye 100.000 - (kredi 100.000'in oranlı düşüşü) = aslında özsermaye 40.000 TL kalır → 40.000/140.000 = %28,6 → SÜRDÜRMENİN ALTINDA → çağrı zorunlu.

Net Varlık (m.12): müşterinin Tebliğ'in m.12'sinde sayılan kabul edilen kıymetlerinin toplamı. Net varlık hesaplamasında dikkate alınmayanlar: (1) müşterinin takas günü itibarıyla yükümlülüğünü yerine getirmediği kıymetler; (2) herhangi bir işlemin teminatı olan kıymetler (zaten başka işlem için bağlanmış). Açık takas pozisyonu net varlık oranı: minimum %20 (m.9). Yani: takası gerçekleşmemiş pay alımı işlemleri için müşterinin net varlığı pozisyon değerinin en az %20'si olmalı; aksi halde aracı kurum işlemi gerçekleştiremez. Pratik: 200.000 TL pay alımı yapacak müşteri en az 40.000 TL net varlık göstermeli — aracı kurumun takas riski sınırlandırılmış olur.

"Aracı kurumların bir müşteriye açacakları kredi tutarı, 7 nci madde çerçevesinde hesaplanan ortalama özsermaye tutarının %10'unu aşamaz." Pratik anlam: aracı kurumun ortalama özsermayesi 100M TL ise → tek bir müşteriye verebileceği maksimum kredi 10M TL. Mantık: aracı kurum tek bir müşteriye konsantrasyon riski almasın — kredi havuzu çeşitlendirilmeli; bir müşterinin temerrüdü kurumu çökertmesin. Özel durum (m.8/2): "Sürdürme teminatının kredili işlem süresince %50 oranında ve üzerinde uygulanması kaydı ile aracı kurumların bir müşteriye açabilecekleri kredi tutarı iki katına kadar artırılabilir." Yani sürdürme oranı tebliğin asgarisi %35 yerine %50 uygulanırsa müşteri başına limit %20'ye çıkar. Mantık: daha sıkı sürdürme oranı → düşük temerrüt riski → daha yüksek kredi limiti.

"Aracı kurumun tüm müşteri hesaplarındaki kredili işleme konu hisse senetlerinin toplam değerinin bir şirket tarafından ihraç edilen kısmı, aracı kurumun Tebliğin 7 nci maddesi çerçevesinde hesaplanan ortalama özsermaye tutarının %25'ini aşamaz." Pratik anlam: aracı kurumun ortalama özsermayesi 100M TL ise → tüm müşterilerin kredili olarak aldığı X şirketinin paylarının toplam değeri en fazla 25M TL olabilir. Mantık: tek şirketin payına aracı kurumun kredisi konsantre olmasın; o şirket batarsa veya hisseleri çökerse aracı kurumu sistemik etkilemesin. Kontrol: aracı kurum günlük olarak hem müşteri bazlı (%10) hem şirket bazlı (%25) kredili işlem oranlarını izler ve raporlar; SPK'ya periyodik bildirim. Aşım sonuçları: idari para cezası + işlem sınırlarının düşürülmesi + faaliyet izninin durdurulması.

Aracı kurumlar yönetim kurulu kararı ile sorumlu bir yönetim kurulu üyesi başkanlığında genel müdür veya genel müdür yardımcısı ile ilgili birim yöneticilerinden meydana gelen bir kredi komitesi oluştururlar. Bileşim: (1) Sorumlu yönetim kurulu üyesi başkanlığında; (2) Genel müdür veya GM yardımcısı; (3) İlgili birim yöneticileri (kredi, risk, operasyon, hukuk, iç denetim). Karar Defteri: "Kredi komitesi kararları için bir karar defteri tutulur ve alınan kararlar tarih ve sıra numarası verilmek suretiyle imzalanarak noterce onaylanmış bu deftere kaydedilir." SPK denetiminde bu defter 5 iş günü içinde ibraz edilir. Karar süreci: yeni müşteri kredili işlem başvurusu → mali güç araştırması (V/46 m.12 uyumu, müşteri tanıma kuralı) → tevsik edici belgeler → kredi komitesi olumlu görüşü → çerçeve sözleşme imzası → kredili işlem aktif. Mantık: yüksek riskli işlemler için tek kişilik karar tehlikeli — kollektif sorumluluk + iz takibi.

Aracı kurumlar gerekli teknik donanımı sağlamak ve yeterli teknik ve mesleki bilgiye sahip, özkaynak oranlarının mevzuat ve müşterilerle imzalanan ilgili çerçeve sözleşmelere uygunluğu, müşterilerin risklerinin günlük olarak takip edilmesi ve raporlanması ile görevli bir personeli ve genel müdüre raporlama yapmak amacıyla yönetim kurulu kararı ile bir genel müdür yardımcısını, genel müdür yardımcısının bulunmaması durumunda bir birim yöneticisini sorumlu olarak atamak zorundadırlar. Görevler: (1) Günlük özkaynak oranı izleme — her müşterinin pozisyonu canlı olarak takip; (2) Çerçeve sözleşme uygunluk kontrolü; (3) Limit aşımı uyarıları — müşteri başına %10 ve şirket bazında %25 limitleri; (4) Çağrı tetikleme — sürdürme oranı altına düşüldüğünde otomatik bildirim; (5) Resen satış kararı — mevzuat uygun ise. Genel Müdür'e Raporlama: GM yardımcısı seviyesinde sorumluluk; bağımsız risk yönetim birimi gerekir (III-39.1'in iç sistem yükümlülükleriyle bağlantılı).

"Bu maddenin birinci fıkrasında yer alan teminat oranının herhangi bir nedenden dolayı sağlanamaması halinde, teminat oranını daha da düşürecek emirler kabul edilmez ve gün sonunda müşterinin teminat oranını sağlayamaması halinde, ertesi gün ilk seansın başlangıcında müşterinin belirtilen teminat oranını sağlayacak tutardaki kıymeti aracı kurum tarafından belirlenen teminat oranı sağlanıncaya kadar sözleşmedeki hükümler çerçevesinde resen satılır". Üç adımlı süreç: (1) Sürdürme altı → özkaynak oranı %35'in altına düştüğünde aracı kurum sistem otomatik tetik; daha düşürücü emir kabul edilmez. (2) Çağrı → "özkaynak tamamlama bildirimi" müşteriye iletilir; ek nakit veya kabul edilen kıymet getirme talebi; 2 iş günü süre. (3) Resen Satış → 2 iş günü içinde tamamlanmazsa ertesi gün ilk seansın başlangıcında aracı kurum sözleşmedeki yetki ile kredili olarak alınan ve/veya özkaynak olarak verilen sermaye piyasası araçlarını satarak krediyi kapatma yetkisini kullanır.

"Üç ay içerisinde iki defadan daha fazla nakit ve sermaye piyasası aracı takas yükümlülüğünü ve/veya özkaynak tamamlama yükümlülüğünü yerine getirmeyen müşteriler ilgili aracı kurum tarafından 2 iş günü [içinde] [piyasada bilgilendirilir]". Mantık: kötü ödeme alışkanlığı olan müşteriler piyasa genelinde işaretlenir; diğer aracı kurumlar bu müşterileri kabul ederken dikkatli olur. Sektör pratiği: aracı kurumlar "temerrüde düşmüş müşteri" listesini paylaşır (TSPB üyeleri arasında); 3 ay içinde 2 temerrüt + 1 daha = piyasa genelinde işaretleme.