Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri
Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri
Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri
YK1.1 · Yatırım Hizmetleri · Yan Hizmetler · Aracı Kurum Yetkisi · III-37.1
Sermaye piyasası araçlarını kim ihraç edebilir biliyoruz. Şimdi sıra kim alıp satar, kim aracılık eder, kim saklar sorusunda. Türk sermaye piyasasının operasyonel altyapısı: yatırım kuruluşları. SPK Tebliği III-37.1 10 yatırım hizmeti ve faaliyeti, 5 yan hizmet ve 3 aracı kurum yetki kategorisini düzenler. Banka mı, aracı kurum mu? Geniş, kısmi, dar yetkili — hangisi neyi yapabilir?
Yatırımcı X yatırım hesabı açar
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2026, İstanbul. Yatırımcı X bir bankaya gider, BIST'te pay alıp satmak için yatırım hesabı açmak ister. Banka memuru başvuruyu alır; ama dikkat: bu işlem sadece bankanın yatırım hizmetleri yetkisi varsa mümkündür. Aksi halde X başka bir aracı kuruma yönlendirilir. Sonra X yatırım fonu almak ister; banka bu işlemi yapabilir mi? Belki — ama bireysel portföy yöneticiliği isterse, banka yetkili olmayabilir; bir portföy yönetim şirketine gitmesi gerekebilir. Sonra X bir tahvil ihracına yüklenimsiz aracılık etmek isteyen küçük bir aracı kurumu sorar; aracı kurum bunu yapabilir mi? Cevap: geniş yetkili ise evet, dar yetkili ise hayır. Tüm bu kararlar III-37.1 Tebliği'nin temelidir.
Tebliğin hayatımızdaki yeri, bir restoranın menüsüne benzer: hangi hizmet hangi mutfaktan çıkar? Türk sermaye piyasasında yatırım kuruluşları üst kavramdır; içinde aracı kurumlar ve bankalar var. Aracı kurumlar üç yetki kategorisine ayrılır — Dar / Kısmi / Geniş. Banka her zaman bir tür yatırım hizmeti verebilir mi? Hayır — bankanın da SPK'dan ayrı izin alması gerekir. Tipik bir banka şubesi emir iletimine aracılık yapabilir; ama portföy aracılığı (kendi hesabından alım-satım) için ayrı izin gerekir.
"Yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ancak yatırım kuruluşları tarafından yerine getirilebilir"
(6362 sayılı SPKn m.39/1). Bu Türk sermaye piyasasının temel prensibidir. SPK izni olmadan bu hizmetlerin sunulması izinsiz sermaye piyasası faaliyeti kapsamına girer ve cezai yaptırım gerektirir. Tek istisna: yatırım kuruluşları kendi portföyleri için (müşteri olmadan) işlem yaparken Kurul izni gerekmez (m.5/3).
Bu derste 8 başlık: (1) Tebliğin kapsamı ve yasal dayanak; (2) Yatırım kuruluşu tanımı ve kategorileri; (3) 10 yatırım hizmeti ve faaliyeti (m.4); (4) Alım satım aracılığı 3 türü (emir iletimi / işlem / portföy); (5) Yan hizmetler (m.6); (6) Aracı kurum yetki kategorileri (Dar / Kısmi / Geniş); (7) İzin alma zorunluluğu ve istisnalar; (8) 6 vaka senaryosu.
III-37.1 Tebliği'nin yapısı
Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ. Yasal dayanak: 6362 sayılı SPK'nun 37, 38, 39, 45 ve 128. maddeleri. Yayım: 11.7.2013 tarihli ve 28704 sayılı Resmi Gazete; yürürlük: 1.7.2014. Birlikte uygulanan tebliğ: III-39.1 Yatırım Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Esasları (kuruluş şartları, sermaye gereksinimleri, yöneticiler, denetim). Önemli değişiklikler: III-37.1.a (14.1.2016) — uygulamayı netleştirici düzenlemeler; III-37.1.b (10.2.2017) — kaldıraçlı işlemler için kaldıraç oranı 100:1 → 10:1'e düşürüldü, başlangıç teminatı 50.000 TL şartı geldi; III-37.1.c (7.4.2022) — emeklilik şirketleri için bireysel emeklilik fon paylarına özel düzenlemeler. Uygulama rehberi: i-SPK.37.1 (27.6.2014) başta olmak üzere ilke kararları; en güncel i-SPK.37.7 (18.12.2025) ile rehber güncellendi.
Tebliğin Düzenlediği Konular
Kapsam Dışı İşlemler
Tebliğ her sermaye piyasası işlemini kapsamaz. Kapsam dışı haller:
Yurt dışında yerleşik kuruluşlar Türkiye'de aşağıdaki davranışlarda bulunamaz: (1) Türkiye'de iş yeri açma; (2) Türkçe internet sitesi oluşturma; (3) Türkiye'de yerleşik kişi/kurumlar aracılığıyla doğrudan tanıtım/pazarlama. Bu davranışlardan biri varsa: faaliyetlerin Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik olduğu kabul edilir ve Tebliğ hükümleri uygulanır → Türk SPK izni gerekir. Yatırımcı koruması: Türk yatırımcı SPK denetimi olmayan bir yabancı kuruluşla işlem yaparsa risk almış olur — şikayet/tazmin imkanı yok. 2017 değişikliği: kaldıraçlı forex işlemlerinde bu kuralın daha sıkı uygulanması; lisanssız platformların engellenmesi.
Üst kavram: aracı kurum + banka + diğer SP kurumları
Aracı kurumlar, bankalar ve yatırım hizmeti ve faaliyetinde bulunmak üzere kuruluş ve faaliyet esasları Kurulca belirlenen diğer sermaye piyasası kurumlarını ifade eder. 2012 öncesi terminoloji: "aracı kuruluş" yaygın kullanılırdı — sadece aracı kurumları kapsardı. 6362 sayılı Kanun ile yenilik: "yatırım kuruluşu" üst yapısı oluşturuldu — bankalar ve aracı kurumlar tek çatı altında. Mantık: aynı yatırım hizmeti farklı kuruluş türlerinden gelse bile aynı düzenleyici çerçeveye tabi olmalı; rekabet eşitliği ve yatırımcı koruması.
Yatırım Kuruluşları — 3 Ana Kategori
Portföy yönetim şirketleri (PYŞ) ve kolektif yatırım kuruluşları (yatırım fonları, yatırım ortaklıkları). Bunların kendi sermaye piyasası mevzuatı (III-55.1, III-52.1, III-48.5 vb) var. Bazı yatırım hizmetlerini SPK izniyle yapabilirler ama "yatırım kuruluşu" üst tanımına girmezler. Sonuç: PYŞ'ler portföy yöneticiliği yapabilir ama emir iletimi, işlem aracılığı vb. yapamaz.
Tebliğ m.4 — alfabetik kalemler
Emirlerin alınması ve iletilmesi
m.4/1/a
Müşteriden gelen sermaye piyasası aracı emrini, emri gerçekleştirecek başka bir yatırım kuruluşuna iletmek. Kim: dar yetkili dahil tüm aracı kurumlar.
Emirlerin gerçekleştirilmesi
m.4/1/b
Müşteri emirlerini müşteri adına ve hesabına veya kendi adına ve müşteri hesabına gerçekleştirmek (işlem aracılığı). Kim: kısmi ve geniş yetkili.
Kendi hesabından alım/satım
m.4/1/c
Sermaye piyasası araçlarının yatırım kuruluşunun kendi hesabından alım ve satımı (portföy aracılığı). Aracı kurum karşı taraf olur. Kim: geniş yetkili.
Bireysel portföy yöneticiliği
m.4/1/ç
Müşterinin verdiği yetki çerçevesinde bireysel portföyünü yönetmek. Kim: kısmi ve geniş yetkili aracı kurumlar + portföy yönetim şirketleri.
Yatırım danışmanlığı
m.4/1/d
Bireysel müşteriye yönlendirici nitelikte yorum ve tavsiyeler sunmak. Sadece SPK izinli kuruluşlar. Kim: tüm yetki kategorileri.
Yüklenimli halka arz aracılığı
m.4/1/e
Halka arzda satılamayan payları satın alma taahhüdü ile satışa aracılık (best efforts ↔ underwriting). Kim: geniş yetkili.
Yüklenimsiz halka arz aracılığı
m.4/1/f
Halka arzda "en iyi gayret aracılığı" — satılamayan paylar için satın alma taahhüdü yok; sadece pazarlama/dağıtım. Kim: kısmi ve geniş yetkili.
Çok taraflı alım-satım sistemleri
m.4/1/g
Borsa dışı çok taraflı alım-satım sistemlerinin (MTF) ve diğer teşkilatlanmış pazar yerlerinin işletilmesi.
Saklama ve yönetim
m.4/1/ğ
Sermaye piyasası araçlarının müşteri namına saklanması ve yönetimi. Sınırlı (kısmi yetkili) veya genel (geniş yetkili) saklama.
Kurulca belirlenen diğer hizmetler
m.4/1/h
SPK piyasanın gelişimine göre yeni hizmet türleri belirleyebilir. Esnek hüküm — gelecek araçlara açık.
SPK Kanunu m.37/1'in (a), (b), (c) bentlerindeki yatırım hizmetleri birlikte "alım satım aracılığı" başlığı altında 3 türe ayrılır: (1) Emir İletimine Aracılık: müşteri emrinin başka bir yatırım kuruluşuna iletilmesi; emri kuruluşun kendisi gerçekleştirmez. (2) İşlem Aracılığı: emir alınır ve müşteri adına/hesabına veya kendi adına/müşteri hesabına gerçekleştirilir. (3) Portföy Aracılığı: kuruluş kendi hesabından sermaye piyasası araçlarını alır/satar (karşı taraf). Yetki sınırı: yetki sınıflarına göre — emir iletimi dar/kısmi/geniş; işlem aracılığı kısmi/geniş; portföy aracılığı sadece geniş yetkili.
İzin yerine bildirim
Yan hizmetler, yatırım hizmet ve faaliyetlerine bağlı olarak yapılabilen tamamlayıcı hizmetlerdir. İzin alma rejimi farkı: yatırım hizmetleri ve faaliyetleri için Kuruldan izin almak zorunlu (m.5); yan hizmetler için bildirim yeterli — Kurul 20 iş günü içinde aksi görüş bildirmezse hizmet başlar (Tebliğ m.6/3). Mantık: ana hizmetler yüksek risk taşır (sermaye piyasası emirleri, müşteri varlıkları); yan hizmetler ise tamamlayıcı/danışmanlık nitelikte. Yan hizmet bağımlılığı: yan hizmet sunabilmek için ilgili yatırım hizmeti yetkisi şart — sadece yan hizmet için ayrı yetki alınmaz.
5 Yan Hizmet (m.6/1)
İki kavram sınav klasik tuzağı; net ayrım:
Yatırım Danışmanlığı (m.4/1/d): bireye özgü, yönlendirici nitelikte, SPK izni gerekli. "Sayın X, mali durumunuza ve risk profilinize göre Y payını almanızı öneririm" tavsiyesi yatırım danışmanlığıdır. Sadece yetkili kuruluşlar yapabilir; yerindelik testi şart.
Genel Yatırım Tavsiyesi (m.6/1/c): genel kitleye, internet/email/SMS üzerinden, yan hizmet kapsamında. "Bu hafta BIST-30 endeksinin yükseliş sinyalleri var" türü piyasa yorumu genel yatırım tavsiyesidir. Uygunluk testi gerekmez.
Önemli detay: yatırım kuruluşu dışında medya hizmet sağlayıcıları ve süreli yayın yapanlar da genel yatırım tavsiyesi sunabilir; bu kişi/kuruluşlar uygunluk testi yapma yükümlülüğüne tabi değil. SPK 2025 i-SPK.37.7 güncellemesi: tavsiyenin yönlendirici niteliği müşteri için uyarı içermesi şartı.
Dar / Kısmi / Geniş — 3 piramit kademesi
ARACI KURUM YETKİ KATEGORİLERİ — TEBLİĞ m.7
- Kategori 01
DAR YETKİLİ
• Emir iletimine aracılık
• Yatırım danışmanlığı
• Düşük başlangıç sermayesi
• En temel altyapı - Kategori 02
KISMİ YETKİLİ
• İşlem aracılığı
• En iyi gayret aracılığı
• Sınırlı saklama hizmeti
• Bireysel portföy yöneticiliği
• + Dar yetkili tüm faaliyetleri - Kategori 03
GENİŞ YETKİLİ
• Portföy aracılığı
• Genel saklama hizmeti
• Aracılık yüklenimi
• + Kısmi yetkili tüm faaliyetleri
• En yüksek sermaye gereksinimi
Yatırım danışmanlığı (m.4/1/d) tüm 3 yetki kategorisinde yapılabilir — dar, kısmi ve geniş. Buna bireysel ve özel portföy danışmanlığı, mali planlama dahildir. Şart: yatırım danışmanlığı için ayrı SPK izni alınması zorunlu; sadece yetki kategorisi sahipliği yetersiz. Yatırım kuruluşu yetki kategorisinden bağımsız olarak başvurur. Çapraz uygulama: yetki kategorileri "alım satım" ve "yüklenim" eksenli kurgulanmıştır; yatırım danışmanlığı bunlardan bağımsız bir izindir.
Bankalar için Yetki Çerçevesi
Genel müşteri / Profesyonel müşteri / Nitelikli yatırımcı
İki test sınav klasik tuzağı; net ayrım:
Uygunluk Testi: genel müşteriye sunulacak ürünün/hizmetin uygun olup olmadığı kontrolü. Müşterinin yatırım tecrübesi ve bilgi seviyesi ölçülür. "Müşteri varant alıyor — varant gibi karmaşık ürünleri anlıyor mu?" sorusunu çözer. Sonuç: ürün uygun değilse yatırım kuruluşu yazılı uyarı verir; tavsiye sunamaz.
Yerindelik Testi: tavsiye edilen ürünün müşterinin mali durumuna ve hedefine uygun olup olmadığı kontrolü. Müşterinin gelir, varlık, yatırım hedefi, risk toleransı sorgulanır. "Müşteriye Y payı tavsiye edilecek mi?" sorusunu çözer. Sadece yatırım danışmanlığı ve portföy yöneticiliği için zorunlu.
Önemli: 2025 i-SPK.37.7 ile, emir iletimine yetkili kuruluş uygunluk testi değerlendirmesini yapıp birlikte çalıştığı diğer yatırım kuruluşları ile paylaşabilir; işlem/portföy aracılığı izni olanlar bu testin sonucunu kabul edebilir — koordinasyon kolaylığı.
Altı tipik durum
Bir senaryo seç:
Yatırım Kuruluşu TanımıAracı kurum + banka + diğer SP kurumları
YATIRIM KURULUŞU TANIMI
Üst kavram: aracı kurumlar + bankalar + diğer SP kurumları — Yatırım Kuruluşu: Aracı kurumlar, bankalar ve yatırım hizmeti ve faaliyetinde bulunmak üzere kuruluş ve faaliyet esasları SPK'ca belirlenen diğer sermaye piyasası kurumlarını ifade eder (m.3/p). 2012 öncesi: "aracı kuruluş" terimi kullanılırdı. 6362 sayılı Kanun ile: "yatırım kuruluşu" üst yapısı oluşturuldu — aracı kurumları ve bankaları kapsar. Dahil olmayanlar: portföy yönetim şirketleri ve kolektif yatırım kuruluşları (yatırım fonları, yatırım ortaklıkları) — bunlar yatırım hizmetlerinin sadece bazılarını SPK izni ile yapabilir, ama "yatırım kuruluşu" üst tanımına girmezler. Aracı Kurum (m.3/a): Kanun m.37/1'in (a), (b), (c), (e) ve (f) bentlerindeki yatırım hizmetlerini münhasıran yapmak üzere SPK'ca yetkilendirilen yatırım kuruluşu. Banka (m.3/b): 5411 sayılı Kanunda tanımlanan mevduat, katılım, kalkınma ve yatırım bankaları.
Emir İletimine AracılıkDar yetkili: en temel hizmet
EMİR İLETİMİNE ARACILIK
Dar yetkili: en temel hizmet — Emir İletimine Aracılık: Müşterilerden alınan sermaye piyasası araçlarına ilişkin emirlerin, emri gerçekleştirecek işlem aracılığı/portföy aracılığı izni olan başka bir yatırım kuruluşuna iletilmesi (Tebliğ m.10). Pratik akış: küçük bir aracı kurum müşterisinden BIST'te 1.000 lot pay alım emri alır → kendi sistemleri üzerinden gerçekleştiremez (yetkisi yok) → emri büyük bir aracı kuruma iletir → o emri BIST'te gerçekleştirir → sonuç küçük aracı kuruma döner → küçük aracı kurum müşteriye raporlar. Ekonomik fayda: küçük kuruluşlar yüksek sermaye/altyapı yatırımı yapmadan müşteriye hizmet sunabilir; büyük kuruluşlar piyasa likiditesini artırır. Yetki sınıfı: dar yetkili aracı kurumlar (m.7/1/a) bu faaliyeti tek başına veya yatırım danışmanlığı ile birlikte yapabilir. Düşük başlangıç sermayesi ile kurulabilen, en yaygın aracı kurum kategorisi.
İşlem AracılığıKısmi yetkili: emri kendi gerçekleştirir
İŞLEM ARACILIĞI
Kısmi yetkili: emri kendi gerçekleştirir — İşlem Aracılığı: Müşteri emirlerini müşteri adına ve hesabına veya kendi adına ve müşteri hesabına gerçekleştirme. Müşteri adına ve hesabına: aracı kurum salt vekil; emri BIST'te müşteri adına gerçekleştirir; sözleşme müşteri ve karşı taraf arasında. Kendi adına ve müşteri hesabına: aracı kurum kendi adıyla işlem yapar ama hesap sahibi müşteridir; sözleşme aracı kurum ile karşı taraf arasında, ekonomik sonuç müşteriye yansır. Pratik fark: vergi, takas, hak sahipliği, yargı yetkisi konularında ayrım var. Yetki sınıfı: kısmi yetkili aracı kurumlar (m.7/1/b) bu faaliyeti yapabilir; ayrıca en iyi gayret aracılığı, sınırlı saklama, portföy yöneticiliği. Sermaye gereksinimi: dar yetkiliden yüksek (III-39.1'de detaylı).
Portföy AracılığıGeniş yetkili: kendi hesabından alım-satım
PORTFÖY ARACILIĞI
Geniş yetkili: kendi hesabından alım-satım — Portföy Aracılığı: Sermaye piyasası araçlarının kendi hesabından alım ve satımı (m.4/1/c). Aracı kurum kendi sermayesini riske atarak alıcı ve satıcı arasında karşı taraf olur. Pratik: müşteri 1.000 lot pay almak istediğinde aracı kurum bu payları kendi portföyünden satar (veya BIST'ten kendisi alıp müşteriye satar); fiyat farkı (margin) aracı kurumun karıdır. Risk yönetimi: piyasa fiyat değişimlerinden ötürü aracı kurum riske maruz kalır; risk yönetim birimi oluşturma zorunluluğu var (Tebliğ m.23/1/c). Yetki sınıfı: geniş yetkili aracı kurumlar (m.7/1/c) bu faaliyeti yapabilir; ayrıca genel saklama hizmeti ve aracılık yüklenimi. Sermaye gereksinimi: en yüksek; sermaye yeterliliği ve risk denetimi sıkı. Tipik örnek: en büyük Türk aracı kurumları + bankaların yatırım kolu.
Yan Hizmetler5 alt kalem; izin yerine bildirim
YAN HİZMETLER
5 alt kalem; izin yerine bildirim — Yan Hizmetler (m.6): Yatırım kuruluşlarının yetkili oldukları yatırım hizmet ve faaliyetlerine bağlı olarak yapabilecekleri tamamlayıcı hizmetler. 5 ana kategori: (a) Sermaye piyasaları ile ilgili danışmanlık hizmetleri (genel ekonomi, sektör analizi); (b) Kredili işlemler, açığa satış, ödünç işlemleri (Seri V/65); (c) Genel yatırım tavsiyesi (yönlendirici nitelikte değil); (d) Sermaye yapısı, birleşme/devralma/değerleme danışmanlığı (kurumsal finansman); (e) Aracılık yüklenimi yan hizmetleri (halka arz çalışmaları, saklama, takas yönetimi). İzin vs Bildirim farkı: yatırım hizmetleri ve faaliyetleri için Kuruldan izin alma zorunluluğu var; yan hizmetler için bildirim yeterli — Kurul 20 iş günü içinde aksi bildirmezse hizmet başlar. Kaldıraçlı işlemler 2017 değişikliği: kaldıraç oranı 100:1 → 10:1, başlangıç teminatı 50.000 TL.
3 Yetki KategorisiDar / Kısmi / Geniş ayrımı
3 ARACI KURUM YETKİ KATEGORİSİ
Dar / Kısmi / Geniş — Aracı Kurum Yetki Kategorileri (m.7): SPK aracı kurumları yapabilecekleri faaliyetlere göre üç kategoride sınıflandırır. (1) Dar Yetkili (m.7/1/a): emir iletimine aracılık + yatırım danışmanlığı faaliyetlerinden birini veya tamamını yapabilir. Ek hiçbir izin yok. En düşük sermaye gereksinimi. (2) Kısmi Yetkili (m.7/1/b): işlem aracılığı + en iyi gayret aracılığı + sınırlı saklama hizmeti + bireysel portföy yöneticiliği. Dar yetkilinin tüm hakları + ek 4 faaliyet. (3) Geniş Yetkili (m.7/1/c): portföy aracılığı + genel saklama hizmeti + aracılık yüklenimi. Kısmi yetkilinin tüm hakları + ek 3 faaliyet. Yatırım danışmanlığı: tüm 3 kategoride yapılabilir. Mantık: yetki yükseldikçe sermaye risk + altyapı + denetim daha sıkı. SPL sınavlarında çok klasik soru.
Sektörde nasıl çalışır?
Niş aracılık iş modeli
Dar Yetkili Aracı Kurum
Bir küçük aracı kurum sadece emir iletimine aracılık yetkisi alır. Müşterilerinden BIST emir alır; büyük bir aracı kuruma iletir; emir gerçekleşince müşteriye raporlar. Avantaj: düşük sermaye gereksinimi; düşük operasyonel maliyet. Dezavantaj: marj düşük; iş modeli tek lige bağımlı. Tipik müşteri: bireysel yatırımcılar, yatırım danışmanı yönlendirmeleri.
Orta ölçek pazar yapıcı
KISMİ YETKİLİ ARACI KURUM
Orta büyüklükte bir aracı kurum işlem aracılığı + en iyi gayret aracılığı + bireysel portföy yöneticiliği yapar. Müşteri emirlerini doğrudan BIST'te gerçekleştirir; aktif yatırım fonu danışmanlığı verir. Avantaj: marjlar daha yüksek; çoklu gelir kalemi. Sermaye yükümlülüğü: dar yetkiliden yüksek; daha sıkı denetim.
Tam yetkili kurumsal aktör
GENİŞ YETKİLİ ARACI KURUM
Büyük bir aracı kurum portföy aracılığı + halka arz yüklenimi + genel saklama yapar. Halka arzlarda lider aracı kurum görevini üstlenir; yüksek sermayeli işlemler için tam altyapı. Avantaj: en kapsamlı pazar erişimi; kurumsal müşteri ilişkileri. Dezavantaj: en yüksek sermaye + risk yönetim altyapısı zorunlu.
Tek noktada bankacılık + yatırım
Banka Yatırım Hizmetleri
Türk mevduat bankasının yatırım hizmetleri kolu, mevduat hesabı sahibi müşterilerine entegre yatırım deneyimi sunar: yatırım hesabı açma, BIST emir verme, fon alım-satım, BES, sukuk satışı. Avantaj: "tek müşteri ilişkisi"; çapraz satış. Şart: her yatırım hizmeti için ayrı SPK izni; portföy aracılığı tipik olarak yatırım kolu kuruluşa devredilir.
Yaygın Tuzaklar — 4 Karıştırma
1. "Bankalar yatırım kuruluşu değildir" yanlış
Yatırım kuruluşu sadece aracı kurumlardır; bankalar farklı bir kategoride yer alır.
Yatırım kuruluşu = aracı kurum + banka + diğer SP kurumları (m.3/p). 6362 sayılı Kanunla "yatırım kuruluşu" üst tanımı oluşturuldu; bankalar ve aracı kurumlar tek çatı altında. Tek dahil olmayanlar: portföy yönetim şirketleri ve kolektif yatırım kuruluşları (yatırım fonları, ortaklıkları). Bankalar yatırım hizmeti sunabilir ama her hizmet için ayrı SPK izni gerekir.
2. "Yatırım danışmanlığı sadece geniş yetkili aracı kurumlarca yapılır" yanlış
Yatırım danışmanlığı sadece geniş yetkili aracı kurumlar tarafından sunulabilir.
Yatırım danışmanlığı tüm 3 yetki kategorisinde yapılabilir (dar, kısmi, geniş). Özellikle dar yetkili kategorisinde "emir iletimi + yatırım danışmanlığı" tipik kombinasyon. Şart: yatırım danışmanlığı için ayrı SPK izni gerekir; sadece yetki kategorisi sahipliği yetersiz. Yatırım kuruluşu yetki kategorisinden bağımsız olarak yatırım danışmanlığı izni başvurabilir. Tipik karışıklık: yatırım danışmanlığı yetki kategorileri içinde anılmaz; bu yüzden bağımsız bir izin olduğu unutulur.
3. "Genel yatırım tavsiyesi yatırım danışmanlığı ile aynıdır" yanlış
Internet sitesinde "BIST-30 yükselişe geçti, alın" yazmak yatırım danışmanlığıdır ve SPK izni gerektirir.
Genel yatırım tavsiyesi (m.6/1/c) yatırım danışmanlığından farklıdır. Genel yatırım tavsiyesi: genel kitleye, internet/email/SMS ile sunulan, yan hizmet kapsamında. Uygunluk testi gerekmez. Medya hizmet sağlayıcıları ve süreli yayın yapanlar da sunabilir. Yatırım danışmanlığı: bireye özgü, yönlendirici nitelikte, SPK izni şart, yerindelik testi zorunlu. Ayrım kriteri: tavsiye "sayın X" formatında bireye özgü mü, yoksa genel kitleye mi? Şahsi mali durum/risk profili dikkate alınıyor mu? 2025 i-SPK.37.7: tavsiyenin yönlendirici niteliği için uyarı içermesi şartı.
4. "Yan hizmetler için Kuruldan izin alınması zorunludur" yanlış
Yan hizmetler de tıpkı yatırım hizmetleri gibi SPK izni gerektirir.
Yan hizmetler için bildirim yeterli, izin gerekmez (m.6/3). Yatırım kuruluşu yan hizmet sunmak istediğinde SPK'ya bildirimde bulunur; 20 iş günü içinde Kurulca aksi yönde görüş bildirilmedikçe hizmet başlar. İzin alma rejimi: yatırım hizmetleri ve faaliyetleri için Kuruldan izin alma zorunluluğu var (m.5/1); yan hizmetler için bildirim yeterli. Şart: yan hizmet için ilgili yatırım hizmeti yetkisi şart — bağımsız yan hizmet yetkisi alınmaz. Mantık: ana hizmetler yüksek risk; yan hizmetler tamamlayıcı/danışmanlık nitelikte — düzenleyici yük orantılı.
ABC Aracı Kurum (Türk aracı kurumu) faaliyet izni başvurusu hazırlıyor; iş modeli şöyle: bireysel yatırımcılara BIST'te pay alım-satım emirleri için aracılık yapacak; ayrıca yatırım fonu satışı, internet üzerinden piyasa yorumları, sınırlı portföy yöneticiliği ve bireysel mali planlama hizmetleri sunacak. Şu soruları yanıtla: (1) Hangi yatırım hizmetleri için izin alması gerekir? (2) Hangi yetki kategorisinde başvurmalı? (3) İnternet üzerinden piyasa yorumları yatırım danışmanlığı mı yan hizmet mi? (4) Müşteri sınıflandırması süreci? (5) Halka arzda satılamayan payları satın alma taahhüdü verebilir mi? (6) İlerideki büyüme için yetki kategorisi yükseltme nasıl olur?
Cevabı göster
ABC Aracı Kurum Yetki Stratejisi: 6 Boyutlu Çözüm
1. GEREKLİ İZİNLER
İş modeline göre aşağıdaki yatırım hizmet ve faaliyetleri için SPK izni gerekir:
• (a) Emir iletimine aracılık (m.4/1/a): bireysel müşteri emirlerinin BIST'e ulaştırılması.
• (b) İşlem aracılığı (m.4/1/b): emirlerin kuruluşun kendisi tarafından gerçekleştirilmesi (ABC kendi sistemleri üzerinden BIST'te işlem yapacaksa).
• (ç) Bireysel portföy yöneticiliği (m.4/1/ç): müşteri yetki çerçevesinde portföy yönetimi.
• (d) Yatırım danışmanlığı (m.4/1/d): bireysel mali planlama hizmetleri.
• (ğ) Sınırlı saklama hizmeti (m.4/1/ğ): müşteri varlıklarının saklanması.
Yan hizmetler (bildirim ile):
• (c) Genel yatırım tavsiyesi: internet üzerinden piyasa yorumları (yan hizmet).
• (b) Kredili işlemler/açığa satış: ileride sunulacaksa.
2. YETKİ KATEGORİSİ — KISMİ YETKİLİ
ABC'nin iş modeli kısmi yetkili kategoriye uygun (m.7/1/b):
• İşlem aracılığı ✓
• En iyi gayret aracılığı ✓ (yüklenimsiz halka arz aracılığı için)
• Sınırlı saklama hizmeti ✓
• Bireysel portföy yöneticiliği ✓
• + Dar yetkili faaliyetler: emir iletimi, yatırım danışmanlığı.
Geniş yetkili olmaya gerek yok: portföy aracılığı (kendi hesabından alım-satım), genel saklama, aracılık yüklenimi yapılmıyor.
Sermaye gereksinimi: dar yetkiliden yüksek, geniş yetkiliden düşük (III-39.1 düzenler).
3. PİYASA YORUMLARI — GENEL YATIRIM TAVSİYESİ
İnternet üzerinden geniş kitleye yapılan piyasa yorumları genel yatırım tavsiyesidir (m.6/1/c) — yan hizmet kapsamında.
Şart:
• (a) Bireye özgü olmamalı: "sayın X" değil, geniş kitleye.
• (b) Yönlendirici nitelikte olabilir ama uyarı içermeli (i-SPK.37.7).
• (c) Müşterinin mali durumuna/risk profiline göre hazırlanmamalı.
• (d) Uygunluk testi gerekmez.
Yatırım danışmanlığına dönüşme tehlikesi: ABC bir e-posta listesi üzerinden "X portföyünüz için Y payını öneririz" mesajı gönderirse — bu artık bireysel öneri = yatırım danışmanlığı = SPK izni şart + yerindelik testi.
4. MÜŞTERİ SINIFLANDIRMASI SÜRECİ
ABC her yeni müşteri için:
• (a) Müşteri sınıflandırması yapar: genel müşteri / profesyonel müşteri / nitelikli yatırımcı.
• (b) Uygunluk testi uygular (genel müşteri için): müşteri tecrübesi, bilgi seviyesi sorgulanır. Karmaşık ürün uygun değilse yazılı uyarı.
• (c) Yerindelik testi uygular (yatırım danışmanlığı/portföy yöneticiliği için): mali durum, varlık, yatırım hedefi, risk toleransı. Tavsiye edilen ürün uygun değilse tavsiye sunulamaz.
• (d) Çerçeve sözleşme imzalanır.
2025 yenilik (i-SPK.37.7): emir iletimine yetkili kuruluş uygunluk testini yapıp diğer kuruluşlarla paylaşabilir.
5. YÜKLENİMLİ HALKA ARZ ARACILIĞI YAPABİLİR Mİ?
Hayır. Yüklenimli halka arz aracılığı (m.4/1/e) sadece geniş yetkili aracı kurumlar tarafından yapılabilir (m.7/1/c). "Halka arzda satılamayan payların satın alma taahhüdü" risk-yoğun bir faaliyet — sermaye gereksinimi yüksek; ABC kısmi yetkili kategoride bunu yapamaz.
Alternatif: ABC yüklenimsiz halka arz aracılığı (m.4/1/f, en iyi gayret aracılığı) yapabilir — sadece pazarlama/dağıtım, satın alma taahhüdü yok. Bu kısmi yetkili kategoride mevcut.
Pratik: küçük halka arzlarda kısmi yetkili aracı kurumlar konsorsiyum üyesi olarak yer alır; lider aracı kurum (geniş yetkili) yüklenimi üstlenir.
6. YETKİ KATEGORİSİ YÜKSELTME
ABC ileride büyüdüğünde geniş yetkili kategoriye geçmek isterse:
• (a) Sermaye artırımı: III-39.1'in geniş yetkili sermaye gereksinimine ulaşmak.
• (b) İlave izin başvurusu: SPK'ya yeni faaliyetler için izin başvurusu (portföy aracılığı, genel saklama, aracılık yüklenimi).
• (c) Risk yönetim birimi: portföy aracılığı için risk yönetim birimi oluşturma zorunluluğu (Tebliğ m.23/1/c).
• (d) İç kontrol ve denetim altyapısı: daha sıkı denetim, ayrı raporlama hatları.
• (e) Sermaye yeterliliği: III-39.1'in geniş yetkili kategori sermaye yeterliliği oranlarına uyum.
Pratik takvim: izin başvurusu süresi 6-12 ay, sermaye artırımı + altyapı kurulumu eş zamanlı yürütülür.
SPL/SPK SINAV İPUCU
Bu vakada 6 kritik kavram:
• Yatırım hizmetleri için izin, yan hizmetler için bildirim (m.5 + m.6/3)
• Yetki kategorileri (m.7): dar/kısmi/geniş
• Yatırım danışmanlığı tüm 3 kategoride (ayrı izin)
• Genel yatırım tavsiyesi ≠ yatırım danışmanlığı (m.6/1/c)
• Yüklenimli halka arz = geniş yetkili (m.4/1/e + m.7/1/c)
• Müşteri sınıflandırması + uygunluk + yerindelik testleri
SPL Düzey 1, 2, 3 + Türev Araçlar sınavlarında bu konular sürekli sorulur.
Kendini dene
Mini Quiz
Özet — Akılda Kalanlar
- III-37.1 Tebliği: Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar (11.7.2013, RG 28704; yürürlük 1.7.2014).
- Yasal dayanak: 6362 sayılı SPK m.37, 38, 39, 45, 128.
- Önemli değişiklikler: III-37.1.a (2016) — uygulama netleştirme; III-37.1.b (2017) — kaldıraçlı işlem 100:1 → 10:1, başlangıç teminatı 50.000 TL; III-37.1.c (2022) — emeklilik şirketleri.
- Yatırım kuruluşu tanımı (m.3/p): aracı kurumlar + bankalar + yatırım hizmetinde bulunmak üzere kuruluş esasları SPK'ca belirlenen diğer SP kurumları.
- Dahil olmayanlar: portföy yönetim şirketleri ve kolektif yatırım kuruluşları.
- Aracı kurum (m.3/a): SPK m.37/1'in (a), (b), (c), (e), (f) bentlerini münhasıran yapan yatırım kuruluşu.
- Banka (m.3/b): 5411 sayılı Kanunda mevduat, katılım, kalkınma ve yatırım bankaları.
- 10 yatırım hizmeti ve faaliyeti (m.4/1; 6362 m.37/1): (a) emir iletimi; (b) emirlerin gerçekleştirilmesi; (c) kendi hesabından alım/satım; (ç) bireysel portföy yöneticiliği; (d) yatırım danışmanlığı; (e) yüklenimli halka arz aracılığı; (f) yüklenimsiz halka arz aracılığı; (g) çok taraflı alım-satım sistemleri; (ğ) saklama ve yönetim; (h) Kurulca belirlenecek diğer hizmetler.
- Alım satım aracılığı 3 türü (m.10): emir iletimine aracılık / işlem aracılığı / portföy aracılığı.
- 5 yan hizmet (m.6/1): (a) sermaye piyasaları danışmanlığı; (b) kredili işlemler/açığa satış/ödünç (Seri V/65); (c) genel yatırım tavsiyesi; (ç) sermaye yapısı/birleşme/devralma danışmanlığı; (d) aracılık yüklenimi yan hizmetleri.
- İzin vs Bildirim: yatırım hizmetleri için izin zorunlu (m.5/1); yan hizmetler için bildirim yeterli (20 iş günü Kurul sessizliği) (m.6/3).
- 3 aracı kurum yetki kategorisi (m.7):
- Dar Yetkili: emir iletimine aracılık + yatırım danışmanlığı.
- Kısmi Yetkili: işlem aracılığı + en iyi gayret aracılığı + sınırlı saklama + portföy yöneticiliği (+ dar yetkili).
- Geniş Yetkili: portföy aracılığı + genel saklama + aracılık yüklenimi (+ kısmi yetkili).
- Yatırım danışmanlığı (m.4/1/d): tüm 3 kategoride yapılabilir; ayrı SPK izni şart.
- Genel yatırım tavsiyesi vs Yatırım danışmanlığı: genel kitleye / bireye özgü; uygunluk testi gerekmez / yerindelik testi şart; medya da yapabilir / sadece SPK izinli.
- Müşteri sınıflandırması: genel müşteri (en yüksek koruma) / profesyonel müşteri (orta) / nitelikli yatırımcı (en düşük).
- Uygunluk testi: ürün/hizmet müşteriye uygun mu? Bilgi/deneyim ölçer; uygun değilse yazılı uyarı, tavsiye yok.
- Yerindelik testi: tavsiye edilen ürün müşterinin mali durumuna uygun mu? Sadece yatırım danışmanlığı + portföy yöneticiliği için zorunlu.
- Kapsam dışı: kendi portföy işlemleri (Kurul izni gerekmez), yurtdışı kuruluşların yurtdışı işlemleri (Türkiye'ye yönlendirilmemiş), genel finansal bilgi sunumu.
- Yurtdışı kuruluşların Türkiye yasağı: Türkiye'de iş yeri açma + Türkçe internet sitesi + Türkiye'de yerleşik aracılık → Türk SPK izni gerekir.
- 2025 i-SPK.37.7 güncellemesi: emir iletimine yetkili kuruluş uygunluk testini paylaşabilir; emeklilik fon platformu yorumları yatırım danışmanlığı sayılmaz.
- Klasik tuzaklar: bankalar dahil yatırım kuruluşu (sadece aracı kurum değil); yatırım danışmanlığı tüm 3 kategoride; genel yatırım tavsiyesi yan hizmet (yatırım danışmanlığı değil); yan hizmetler bildirim (izin değil); yüklenimli halka arz sadece geniş yetkili.
Dayanak ve kaynaklar
- Açık Kaynak Mevzuat ve Referanslar
- 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu — özellikle m.37 (yatırım hizmetleri), m.38 (yan hizmetler), m.39 (yatırım kuruluşları kuruluş), m.45 (yetki çerçevesi), m.128 (Kurul yetki kullanımı). Mevzuat.gov.tr.
- SPK Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ III-37.1 (11.7.2013, RG 28704) — temel düzenleme. Mevzuat.spk.gov.tr.
- SPK III-37.1.a Değişiklik Tebliği (14.1.2016, RG 29593) — uygulama netleştirme. spk.gov.tr.
- SPK III-37.1.b Değişiklik Tebliği (10.2.2017, RG 29975) — kaldıraçlı işlemler için 10:1 oran ve 50.000 TL başlangıç teminatı. spk.gov.tr.
- SPK III-37.1.c Değişiklik Tebliği (7.4.2022, RG 31802) — emeklilik şirketleri için bireysel emeklilik fon payları. spk.gov.tr.
- SPK Yatırım Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Tebliğ III-39.1 (11.7.2013) — kuruluş şartları, sermaye gereksinimleri (YK1.2'de işlenecek). spk.gov.tr.
- SPK Yatırım Hizmet ve Faaliyetleri ile Yatırım Kuruluşlarına İlişkin Rehber (i-SPK.37.1'den i-SPK.37.7'ye, son güncelleme 18.12.2025). spk.gov.tr/data.
- SPK i-SPK.37.7 İlke Kararı (18.12.2025 tarih ve 65/2354 s.k.) — uygunluk testi paylaşımı, emeklilik fon platformu, genel yatırım tavsiyesi netleştirme. spk.gov.tr.
- SPK Belge ve Kayıt Düzeni Tebliği III-45.1 — yatırım kuruluşlarında belge düzeni (YK1.3'te işlenecek). spk.gov.tr.
- SPK Kredili Alım, Açığa Satış ve Ödünç İşlemleri Tebliği Seri V/65 — yan hizmet (b) kapsamı (YK1.4'te işlenecek). spk.gov.tr.
- SPK Sermaye Piyasası Araçlarının Satışı Tebliği II-5.2 — halka arz aracılığı türleri. spk.gov.tr.
- SPK İzahname ve İhraç Belgesi Tebliği II-5.1 — halka arz işlem süreci. spk.gov.tr.
- SPK Sermaye Piyasasında Lisanslama Tebliği VII-128.7 — yatırım kuruluşu personeli lisans şartları. spk.gov.tr.
- 5411 sayılı Bankacılık Kanunu — banka tanımı (mevduat, katılım, kalkınma, yatırım). Mevzuat.gov.tr.
- SPK Mevzuat Sistemi — mevzuat.spk.gov.tr (tüm tebliğ tam metinleri).
- TSPB — Yatırım Kuruluşları İstatistikleri; aracı kurum sayıları, yetki dağılımı. tspb.org.tr.
- SPL Sınav Konuları ve Alt Konu Başlıkları — spl.com.tr/sinav-konulari-ve-alt-konu-basliklari (resmi müfredat).
- SPL Sınav Çalışma Notları — spl.com.tr/sinav-calisma-notlari (Yatırım Kuruluşları modülü).
- Resmî Gazete Arşivi — resmigazete.gov.tr (RG 28704 ve değişiklik tebliğleri).
- CC0 / Kamu Malı / Resmî
- Tüm referanslar kamu erişimine açık, telifsiz ve resmî kaynaklardır. Ders içeriği bu kaynaklardan paraphrase edilerek hazırlanmış olup hiçbir telifli eğitim materyali kullanılmamıştır.