Tek Düzen Hesap Planı (TDHP)

Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 2 · Düzey 3 · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim

Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Düzey 1 · Türev Araçlar

Türkiye'deki tüm işletmelerin uygulaması zorunlu olan, Maliye Bakanlığı tarafından 1992'de yayımlanmış standart hesap planı. Yasal temel: VUK + Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (MSUGT). Kapsam: bilanço usulüne tabi tüm şirketler (anonim, limited, kollektif, komandit). Hariç tutulanlar: bankalar (BDDK ayrı planı), sigortalar (ayrı plan), kamu kurumları (kendi sistemi), basit usul mükellefler (defter tutmaz). Avantaj: (1) Vergi denetimi kolaylığı, (2) Karşılaştırılabilirlik, (3) Eğitim standardı, (4) Yazılım uyumu (tüm muhasebe yazılımları aynı plana göre çalışır).

9 sınıf arasında mantıklı bir akış vardır: 1, 2 Aktif (varlıklar — likit'ten sabite); 3, 4 Pasif (yükümlülükler — kısa vade'den uzun vadeye); 5 Özkaynaklar; 6 Gelirler; 7 Giderler ve maliyetler; 8 Serbest; 9 Nazım hesaplar. Niçin bu sıralama: bilanço sıralamasını takip eder; sınıf 1'den 5'e kadar bilanço, 6-7 gelir tablosu, 9 dipnot/açıklama. Pratik fayda: kayıt yaparken hangi sınıftan hangi hesabı çekeceğin sezgiseldir.

Her hesabın 3 haneli benzersiz kodu vardır. Yapı: (1) İlk hane: sınıf (1-9). (2) İkinci hane: hesap grubu (sınıf içinde alt kategori). (3) Üçüncü hane: ana hesap (gruptaki spesifik hesap). Örnek (100 KASA): 1=Sınıf 1 (Dönen Varlıklar), 0=Hazır Değerler grubu, 0=Kasa hesabı. Örnek (120 ALICILAR): 1=Sınıf 1, 2=Ticari Alacaklar grubu, 0=Alıcılar hesabı. Mantık: kodu duyan deneyimli muhasebeci hesap türünü hemen anlar.

3 haneli ana hesabın altına işletmeler kendi alt hesaplarını açabilir. Tipik yapı: 100.01 (Merkez Kasa), 100.02 (Şube 1 Kasa), 100.03 (Şube 2 Kasa). Alıcılar için: 120.001 (X firması), 120.002 (Y firması) — her müşteri için ayrı alt hesap. Niçin: defter-i kebirde belirli bir müşterinin tüm hareketleri ayrı görülebilir; tahsilat takibi kolaylaşır. Kural: ana hesap kodu (3 hane) standart, değiştirilemez; alt hesap (4. hane sonrası) işletmeye serbest. Pratikte: küçük şirket 5-10K alt hesap kullanır; büyük şirket 100K+ alt hesap olabilir.

Bilanço tarihinden itibaren 1 yıl içinde paraya çevrilebilecek veya tüketilecek varlıklar. Likidite sırasıyla: hazır değerler (en likit) → menkul kıymetler → ticari alacaklar → diğer alacaklar → stoklar (en az likit dönen). Bilanço'da: aktifin üst kısmında yer alır. Sermaye piyasası önemi: cari oran, asit-test gibi likidite oranlarının payı bu sınıftan gelir.

Bir muhasebecinin günde 50+ kez gördüğü hesaplar: 100 KASA — fiziki nakit. 102 BANKALAR — vadesiz mevduat hesapları. 120 ALICILAR — vadeli satışlardan doğan müşteri alacakları. 121 ALACAK SENETLERİ — senet karşılığı alacaklar. 153 TİCARİ MALLAR — yeniden satış için tutulan stok. 180 GELECEK AYLARA AİT GİDERLER — peşin ödemeler, dönemlere yayılacak. 191 İNDİRİLECEK KDV — alış faturalarındaki KDV. Bu 7 hesap çoğu işletmenin %70+ işlem hacmini taşır.

Ticari işletme (yeniden satım) 153 kullanır — aldığını satar, üretmez. Sanayi işletmesi farklı stok hesapları kullanır: 150 İLK MADDE MALZEME, 151 YARI MAMUL, 152 MAMUL. Üretim süreci boyunca stok 150 → 151 → 152 → satış. Sınav notu: ticari vs sanayi işletme stok kayıtları SPL'de farklı sorulabilir; sektörel ayrımı bilmek lazım.

İşletmede 1 yıldan uzun süre kullanılması beklenen varlıklar. Kategoriler: (a) Maddi duran varlıklar: bina, arsa, makine, taşıt — fiziksel olarak var. (b) Maddi olmayan duran varlıklar: marka, lisans, patent, şerefiye — fiziksel değil, hak/değer. (c) Mali duran varlıklar: iştirakler, bağlı ortaklıklar — başka şirketlerdeki uzun vadeli yatırımlar. Tipik özellik: amortismana tabidir (arsa hariç); yıllık değer kaybı muhasebede izlenir.

Sınıf 25 (Maddi Duran Varlıklar) en kapsamlı gruptur. Hesaplar: 250 ARSALAR — amortisman yok (sınırsız ömürlü). 251 ARAZİ DÜZ. — arsanın iyileştirme harcamaları, amortismana tabi. 252 BİNALAR — yıllık %2-4 amortisman. 253 TESİS MAKİNE CİHAZLAR — yıllık %10-20. 254 TAŞITLAR — yıllık %20. 255 DEMİRBAŞLAR — büro malzemesi, mobilya; yıllık %10-20. 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMAN — eksi hesap; tüm 252-255'in birikmiş amortismanlarının toplamı. Net defter değeri: 250-256 toplamı − 257.

Bilanço tarihinden itibaren 1 yıl içinde ödenmesi gereken yükümlülükler. Tipik kalemler: ticari borçlar (tedarikçiye), banka kredileri (kısa vade), vergi borçları, personel borçları, ödenecek faiz tahakkukları. Niçin önemli: cari oran, asit-test, net çalışma sermayesi gibi likidite analizlerinin paydası bu sınıftan gelir. Banka kredi tahsisinde: KVYK büyüklüğü ve dağılımı kritik (banka borç piyasada ne kadar konsantre?).

1 yıldan uzun vadeli yükümlülükler. Yapı: Sınıf 3 ile paralel kodlama; sadece "4" ile başlar. (a) 400 BANKA KREDİLERİ (3 yıllık kredi); (b) 420 SATICILAR (uzun vadeli ticari borç); (c) 440 ALINAN AVANSLAR (uzun vadeli avans); (d) 470 BORÇ ve GİDER KARŞILIKLARI (kıdem tazminatı, dava karşılığı uzun vadeli kısmı). Niçin paralel: kısa-uzun vade ayrımı sınıflandırmayı netleştirir; vade analizinde kolaylık. Pratik: 5 yıllık banka kredisinin kalan vadesi 1 yıl altına inerse, KVYK'ya transfer edilir.

İş Kanunu gereği bir çalışan asgari 1 yıl çalıştıktan sonra (ve belirli koşullarda işten ayrılırsa) kıdem tazminatı hak eder. Muhasebe: işveren her yıl çalışanlar için kıdem tazminatı karşılığı ayırmalıdır. Hesap: aktüeryal hesap (TFRS) veya basit yöntem (VUK). Bilanço gösterimi: kısa vadede emekli olabilecek personel kıdem tazminatı 372 hesabında (kısa); diğer kısım 472 hesabında (uzun). Önemli: TFRS'de aktüeryal kazanç/kayıp Diğer Kapsamlı Gelir'e (OCI) yazılır. Sınav notu: SPL Bağımsız Denetim ve Banka Muhasebesi'nde temel konu.

Hissedarların işletme üzerindeki haklarının toplamı; varlıklar − yükümlülükler eşitliği. Yapısı: (1) Sermaye (ödenmiş ve taahhüt edilen); (2) Sermaye yedekleri (pay primi, yeniden değerleme); (3) Kar yedekleri (yasal, olağanüstü); (4) Geçmiş yıl karları/zararları; (5) Dönem net karı/zararı. Tüm hesaplar alacaklı bakiye verir (varlık değil yükümlülük tarafı).

Türk Ticaret Kanunu (TTK m.519) gereği şirketler her yıl net karın belirli bir kısmını yasal yedeğe ayırmalıdır. 1. Yasal Yedek: ödenmiş sermayenin %20'sine ulaşana kadar, yıllık net karın %5'i. 2. Yasal Yedek: 1. yedek tamamlandıktan sonra, sermayenin %5'ini aşan kar dağıtımının %10'u. Niçin: olası zararlara karşı zorunlu rezerv; hissedar koruma. Muhasebe kaydı: BORÇ: 590 DÖNEM NET KARI / ALACAK: 540 YASAL YEDEKLER. Önemli: yasal yedekler kullanım kısıtlıdır — sadece zararı kapatmak için kullanılabilir, temettü olarak dağıtılamaz. Sınav notu: TTK ve Şirketler Hukuku ile ortak konu.

Bir hesap döneminde elde edilen gelirler ve dönem sonucu hesaplaması. Yapı: 60 (brüt satışlar) → 61 (satış indirimleri, eksi) → 62 (satış maliyeti) → 63 (faaliyet giderleri) → 64 (diğer faaliyet gelirleri) → 65 (diğer faaliyet giderleri) → 66 (finansman giderleri) → 67 (olağandışı gelirler) → 68 (olağandışı giderler) → 69 (dönem net karı/zararı). Akış: yukarıdan aşağıya gelir tablosu kar kademelerini izler.

Sınıf 6 hesapları dönem sonunda 690 DÖNEM KARI/ZARARI hesabına aktarılarak kapatılır. Süreç: (1) Tüm gelir hesapları (600, 640, 67) borç tarafından kapatılır → 690 alacaklı yazılır. (2) Tüm gider hesapları (62, 63, 65, 66, 68) alacak tarafından kapatılır → 690 borçlu yazılır. (3) 690 hesabının net bakiyesi = dönem karı veya zararı. (4) Vergi karşılığı 691 hesabına işlenir; net kar 692'ye, oradan 590'a transfer. (5) Yıl başında bu hesaplar sıfırdan başlar — gelir tablosu hesapları "geçici hesap"lardır. Bilanço hesapları (1-5) ise süreklidir; yılbaşı = bir önceki yıl sonu.

Üretim ve faaliyet maliyetlerinin fonksiyonel olarak sınıflandırıldığı sınıf. Niçin sınıf 6'dan ayrı: maliyet (ne kadar harcandı) farklı, gider (ne işe gitti) farklı izlenir. Sınıf 7 maliyet biriktirir, dönem sonunda gider hesaplarına (sınıf 6) aktarılır. İki seçenek var: (a) 7/A seçeneği — fonksiyonel sınıflama (Genel Üretim, Pazarlama, Genel Yönetim vs.). (b) 7/B seçeneği — çeşit sınıflama (Personel, Malzeme, Dış Hizmet vs.). Tercih: büyük üretim şirketleri 7/A; küçük/orta ticari işletmeler 7/B kullanabilir.

Maliyet hesapları (7) dönem sonunda gider hesaplarına (6) aktarılır. Üretim maliyeti zinciri: 710+720+730 → 151 YARI MAMULLER → 152 MAMULLER → 620 SATILAN MAMUL MALİYETİ (satış olduğunda). Faaliyet giderleri zinciri: 750-770 → 630-632 (gelir tablosu kalemleri). Niçin iki katman: maliyet hesabı yıl içinde birikim; yıl sonunda mamul maliyeti hesaplandıktan sonra satış oranında gidere dönüşür. Bu yapı maliyet muhasebesi'nin temelidir; SPL Bağımsız Denetim'de stoklama-maliyet kayıtları sıkça denetlenir.

TDHP'de Sınıf 8 boş bırakılmıştır — şirketlerin özel kullanımı için. Tipik kullanım: (a) Maliyet muhasebesi geniş açılım (üretim hatları, ürün grupları); (b) Yönetim muhasebesi (departman bazlı analiz); (c) Bütçe-fiili karşılaştırma. Önemli: Sınıf 8 yıl sonu mali tablolara doğrudan etki etmez; iç yönetim raporlama amaçlı. SPL'de: doğrudan sorulmaz ama "TDHP'de hangi sınıf serbest?" formundaki sorularda cevap 8.

İşletmenin bilanço dışı taahhüt ve sorumluluklarını izlemek için kullanılan hesaplar. Niçin gerekli: bazı yükümlülükler/varlıklar henüz bilanço'da yer almaz ama izlenmesi gerekir (denetim, hukuki, vergi açısından). Tipik kalemler: (a) Verilen teminat mektupları; (b) Alınan teminat mektupları; (c) Akreditifler (ihracat/ithalat); (d) Satılan/alınan opsiyonlar; (e) İhraç edilmiş bono/tahvilin nominali; (f) Cari avukatlık vekalet ücretleri. Kayıt mantığı: her zaman çift taraflı ama bilanço dengesini etkilemez — 9 sınıfı içinde iki nazım hesap arasında.

TDHP genel reel sektör için tasarlandı; bazı sektörlerin özel ihtiyaçları için ek hesap planları çıkarıldı. (1) Bankalar İçin Tek Düzen Hesap Planı (BTDHP) — BDDK yayımlar; mevduat hesapları, kredi sınıfları, karşılıklar farklı yapıda. (2) Sigorta Şirketleri Hesap Planı — Hazine ve Maliye Bakanlığı; teknik karşılıklar, reasürans hesapları özel. (3) GYO ve Yatırım Fonu — SPK ek tebliğleri ile özel hesaplar. (4) İnşaat (Yıllara Yaygın) — TDHP içinde ama 17 ve 35 grupları geniş. (5) Bankacılık dışı finansal kuruluşlar (faktoring, leasing, finansman) — kendi tebliğleri.

Akif'in Halkbank'taki tecrübesinde gördüğü hesap planı reel sektör TDHP'sinden farklıdır. Bankalar için: (a) Mevduat hesapları kapsamlı sınıflandırma (vadesiz, vadeli, tasarruf, kıymetli madenler vs.); (b) Kredi hesapları her segment için ayrı (bireysel, ticari, kurumsal, KOBİ); (c) Karşılık hesapları TFRS 9 ECL tabanlı 12 ay vs. ömür boyu ayrımı; (d) Türev araçlar bilanço içi/dışı ayrı izlenir. SPL'de: Banka muhasebesi MUH1.8'de derinleşecek; SPL Bağımsız Denetim banka denetimi için kritik.