TFRS 9: Finansal Araçlar

Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim

Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Düzey 1 · Konut Değ.

IAS 39 (1998-2017) finansal araçların muhasebesi standartıydı; karmaşıklık ve zaman zayıflığıyla eleştirildi. Sorunlar: (1) Karmaşık sınıflandırma: 4 kategori, çok kuralcı. (2) Gerçekleşmiş zarar modeli: kredi karşılığı sadece "değer düşüklüğü kanıtı" olduğunda — gecikmiş, eksik. (3) Hedge muhasebesi katı: belirli risk yönetimi pratiğine uymayan hedge'ler tanınmazdı. (4) Tahvil değerleme tartışması: hangi yöntemde değerleneceği yorum sorunu. 2008 krizi: bu eksikliklerin sonucu — bankalar zararı geç görmeye başladı. G20 toplantıları IASB'den yeni standart talep etti; 10 yıllık çalışma sonucu TFRS 9 (IFRS 9) ortaya çıktı.

Standart üç ana bölümden oluşur: (1) Sınıflandırma ve Ölçüm — finansal araç hangi kategoride, hangi değerle. (2) Değer Düşüklüğü (Impairment) — kredi zararı karşılığı (ECL modeli). (3) Hedge Muhasebesi — risk yönetimi araçlarının özel muhasebesi. Önem hiyerarşisi: (2) Değer Düşüklüğü (ECL) en kritik — bankacılığı en çok etkileyen bölüm; (1) sınıflandırma her tür şirket için temel; (3) hedge ileri konu, sadece türev kullanan şirketler için. Geçiş: 2018'den itibaren tüm finansal araçlar TFRS 9 altında değerlendirilir; yeniden sınıflandırma kuralları belirli durumlarda izin verir.

"Bir tarafta finansal varlık, diğer tarafta finansal yükümlülük veya özkaynak aracı yaratan sözleşme". Anahtar unsur: sözleşmeye dayalı olmalı (bir tarafın hak, diğer tarafın yükümlülüğü). Tipik finansal araçlar: kasa, banka mevduatı, ticari alacaklar, krediler, tahvil, hisse senedi, türev araçlar (vadeli işlem, opsiyon, swap). Finansal araç olmayan: stoklar (mal, sözleşmeye dayanmaz), MDV (varlık değil sözleşme), peşin ödemeler (mal/hizmet hakkı, finansal değil), vergi alacakları (yasal, sözleşmesel değil).

TFRS 9 dışında kalan ve başka standartlarla düzenlenen kalemler: (1) Bağlı ortaklıklar, iştirakler, iş ortaklıkları → TFRS 10, 11, TMS 28. (2) Çalışan fayda planları → TMS 19 (kıdem tazminatı). (3) Sigorta sözleşmeleri → TFRS 17. (4) Kiralama sözleşmeleri → TFRS 16. (5) Pay tabanlı ödemeler → TFRS 2 (yöneticilere pay opsiyonu). (6) Kredi taahhütleri (henüz kullanılmamış) — TFRS 9'da kısmen düzenlenir; ECL açısından kapsamda. Sınav notu: hangi standardın hangi konuyu düzenlediği SPL Bağımsız Denetim'de tipik soru.

Finansal varlıklar üç kategoriden birinde sınıflandırılır: (1) Amortismanlı Maliyet (AC — Amortised Cost): krediler, ticari alacaklar, "tutmak" amacıyla alınan tahviller. (2) Gerçeğe Uygun Değer Diğer Kapsamlı Gelirde (FVTOCI): hem nakit toplamak hem satmak için tutulan borçlanma araçları. (3) Gerçeğe Uygun Değer Kar/Zararda (FVTPL): tüm türevler, alım-satım amaçlı varlıklar, diğerleri. Pay senetleri: standart olarak FVTPL; bir defalık FVTOCI seçimi yapılabilir (geri dönüşsüz). Karar mantığı: iş modeli testi + SPPI testi birlikte; iki test birlikte kategoriyi belirler.

Her kategori farklı bilanço/gelir tablosu etkisi yaratır. (1) AC (Amortismanlı Maliyet): bilanço'da amortismanlı maliyet; gelir tablosu'na efektif faiz oranı ile faiz geliri; ECL ile karşılık. (2) FVTOCI: bilanço'da gerçeğe uygun değer; faiz geliri AC gibi; gerçeğe uygun değer değişimleri OCI'ye; satışta OCI birikim kar/zarara aktarılır (recycle). (3) FVTPL: bilanço'da gerçeğe uygun değer; tüm değer değişimleri direkt kar/zarara. FVTOCI Pay Senedi (özel seçim): değer değişimleri OCI'ye, satışta recycle yok — geçmiş yıl karlarına aktarılır.

Finansal varlığın sözleşmeye bağlı nakit akımları "sadece anapara ve faiz" niteliğinde mi? Anapara: ilk yatırılan tutar. Faiz: paranın zaman değeri + kredi riski + diğer riskler için ödenen tutar. Test geçer örnekler: standart banka kredisi (sabit/değişken faiz), klasik tahvil (kupon + anapara). Test geçmez örnekler: (a) Kar payına bağlı geri ödemeli kredi (faiz ≠ piyasa); (b) Hisse fiyatına endeksli tahvil (equity component); (c) Dönüştürülebilir tahvil (pay senedine dönüş hakkı); (d) Karmaşık türev içeren araçlar. Sonuç: SPPI geçemeyen varlık otomatik FVTPL; iş modeli ne olursa olsun.

İşletme bu finansal varlığı niçin tutuyor? — yönetim niyetinin değil, gerçek iş modelinin testi. 3 olası iş modeli: (1) "Hold to Collect" (Tutmak): amaç sözleşmesel nakit akımlarını toplamak; satış nadir/tesadüfi. (2) "Hold to Collect and Sell" (Tutmak ve Satmak): hem nakit toplamak hem satıştan kar; ikisi de eşit önemli. (3) "Other": alım-satım amaçlı, fiyat değişiminden kar (trading book). Test boyutları: portföy seviyesinde değerlendirilir (tek varlık değil); geçmiş satış pratiği, hedefler, performans ölçütleri, yönetici kararları. Pratik örnek: bir banka kredi portföyü genelde "Hold to Collect" (krediyi vade sonuna kadar tut); ama bazı bankalar ihraç ettikleri tahvilleri "ihtiyaç olunca satmak için" tutar — "Hold to Collect and Sell".

Bir finansal varlığın ömrü boyunca beklenen kredi zararının olasılık-ağırlıklı ortalaması. Eski yaklaşım (IAS 39): zarar gerçekleştikten sonra karşılık. Yeni yaklaşım (TFRS 9): zarar henüz gerçekleşmemiş ama beklenen zarar üzerine karşılık. Niçin: krizleri önceden görmek; banka sermayesini erken koruma. Kapsam: AC ve FVTOCI kategorisindeki tüm finansal varlıklar (krediler, ticari alacaklar, tahvil portföyü), kredi taahhütleri ve finansal teminatlar. FVTPL hariç (zaten gerçeğe uygun değerden ölçüldüğü için ek karşılık gereksiz).

Aşama 1'den Aşama 2'ye geçişin tetikleyicisi: kredi riskinin "önemli ölçüde" artması. SICR göstergeleri: (1) Kredi notu düşüşü (örn. BBB → BB). (2) 30+ gün gecikme (rebuttable presumption). (3) Yeniden yapılandırma yapılmış. (4) Sektör/ekonomi kriz sinyalleri. (5) Müşterinin finansal göstergelerinde kötüleşme. Banka uygulaması: her banka kendi SICR kriterlerini belirler; KGK ve BDDK denetler. "Geri dönüş" (Cure): Aşama 2'deki bir kredi iyileşirse Aşama 1'e geri dönebilir; ama "iyileşme" de tutarlı kriterlere bağlı (genelde 3-6 ay temiz performans).

İki farklı zaman ufkunda zarar hesabı. 12 Aylık ECL: gelecek 12 ay içinde temerrüt olma ihtimali ve buna bağlı zarar. Aşama 1 (sağlıklı krediler) için. Ömür Boyu ECL: kredinin tüm kalan vadesi boyunca beklenen zarar. Aşama 2 ve 3 için. Hesap formülü (basitleştirilmiş): ECL = PD × LGD × EAD. Aşama farkı: aynı kredi Aşama 1'deyken 12 aylık PD kullanılır (örn. %2); Aşama 2'ye geçtiğinde ömür boyu PD (örn. %15) kullanılır → karşılık ~7-8 kat artar. Bu sıçrama bankalar için önemli bilanço etkisi yaratır.

ECL = PD × LGD × EAD. (1) PD (Probability of Default): temerrüt olma olasılığı. (2) LGD (Loss Given Default): temerrüt halinde kayıp oranı (1 − geri kazanım oranı). (3) EAD (Exposure at Default): temerrüt anında kredi tutarı. Çarpım mantığı: olasılık × oran × tutar = beklenen zarar tutarı. Tüm parametreler: ileriye yönelik (forward-looking), olasılık ağırlıklı, makro senaryolarla düzeltilmiş.

TFRS 9 ECL geleceğe yönelik (forward-looking) makro senaryoları içerir. Tipik 3 senaryo: (a) Baz (en olası, %50 ağırlık); (b) İyimser (örn. %25); (c) Kötümser (örn. %25). Her senaryoda: GSYH büyüme, işsizlik, döviz kuru, faiz oranı tahminleri yapılır; bu makro değişkenler PD ve LGD'yi etkiler. Olasılık ağırlıklı ECL: 0.5 × Baz ECL + 0.25 × İyimser ECL + 0.25 × Kötümser ECL. Pratikte: makro senaryolar her çeyrek güncellenir (bankalarda); ECL modeli buna göre ayarlanır. Niçin önemli: bu sayede ECL geçmiş bazlı değil, geleceğe bakar — kriz öngörüsü mümkün.

Şirketler riskten korunmak için türev araçlar kullanır; bu araçların muhasebesi, korunan kalemlerle eşleştirilmezse gelir tablosunda yapay volatilite yaratır. Örnek: bir şirket 3 ay sonra dolar borcunu ödeyecek; bugün forward ile dolar satın aldı (kuru sabitledi). Forward'un gerçeğe uygun değeri her gün değişir → FVTPL ile kar/zarara yazılır. Ama korunan borç sabit kurla muhasebeleştirilir → eşleşme yok, suni kar/zarar dalgalanması. Hedge muhasebesi çözümü: forward'un kazanç/kaybını korunan kalemle eşleştir; kar/zarar yansıması anlamlı olur.

TFRS 9 hedge muhasebesini eski IAS 39'a göre çok daha esnek hale getirdi. Eski sorunlar (IAS 39): (1) Çok dar hedge tanımı; (2) 80-125% etkinlik testi (matematiksel kısıt); (3) Belirli risk yönetimi pratikleri tanınmazdı. Yeni TFRS 9: (1) Risk yönetimi stratejisiyle uyumlu hedge tanımı; (2) Sayısal etkinlik testi yerine niteliksel değerlendirme; (3) Risk bileşeni hedge edilebilir (tüm araç değil); (4) Toplu hedge (portföy seviyesinde) izin verilir. Sonuç: bankaların ve büyük şirketlerin gerçek risk yönetimi pratiği muhasebede daha doğru yansır.

TFRS 9 esnekliğine rağmen hedge tanımak için belirli zorunlu dokümantasyon gerekir: (a) Risk yönetimi hedefi ve stratejisi yazılı; (b) Hedge edilen kalem ve hedge aracı tanımı; (c) Hedge ekonomik ilişkisi ve etkinlik değerlendirme yöntemi; (d) Hedge oranı (kaç birim hedge için kaç birim varlık). Bu dokümantasyon hedge'in başlangıcında hazır olmalı; sonradan oluşturulamaz. Sınav notu: SPL Türev Araçlar lisansı için hedge muhasebesi temeli.

Türkiye'de bankalar TFRS 9'u tam uygular ama BDDK ek düzenlemeler ve raporlama getirmiştir. BDDK Yönetmeliği: TFRS 9 uygulamasında bankalar için ek netleştirme; SICR kriterleri, makro senaryolar, model validasyonu için. Pratik: her banka kendi PD modelini geliştirir; BDDK denetler, KGK bağımsız denetim raporu denetler. Sermaye etkisi: TFRS 9 karşılıkları sermaye yeterliliği oranını (SYR) etkiler — yüksek karşılık = düşük öz kaynak = düşük SYR. Geçiş düzenlemeleri: 2018'de TFRS 9'a geçişte sermaye etkisini azaltmak için BDDK 5 yıllık geçiş süreci tanıdı (transitional arrangements).

Akif'in çalıştığı bankada TFRS 9 günlük operasyonun bir parçası. Tipik aktiviteler: (1) Aşama izleme — her ay tüm krediler aşama bazında raporlanır; aşama geçişleri özel onay gerektirir. (2) ECL hesabı — sistemler PD/LGD/EAD parametrelerini her ay günceller. (3) Makro senaryo güncelleme — her çeyrek baz/iyimser/kötümser senaryolar revize edilir. (4) Bağımsız denetim — yıllık KGK denetim raporu için TFRS 9 bölümü en uzun parçadır. (5) BDDK raporlama — aylık RAS (Risk Ağırlıklı Aktif) raporlamasında TFRS 9 karşılıkları içerir. Akif'in Qlik Sense dashboard'ları: muhtemelen bu metrikleri (NPL oranı, aşama dağılımı, karşılık tutarı) gösterir.