Türev Araçlar
Türev Araçlar
Türev Araçlar
SPA1.5 · Türev · VİOP · Forward · Futures · Opsiyon
Türev araç, değeri başka bir varlığa (dayanak) bağlı finansal sözleşme. Pay senedi, döviz, faiz, emtia, endeks — hepsi dayanak olabilir. Türev araçlar riskten korunma (hedge), spekülasyon ve arbitraj amaçlarıyla kullanılır. VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) Türkiye'nin organize türev borsasıdır.
Türev — neden var?
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2026, İstanbul. Bir ihracatçı şirket Almanya'ya 2 milyon euro değerinde mal satıyor; tahsilat 3 ay sonra. Bugün euro/TL 36; ama 3 ay sonra 32 olursa şirket 8 milyon TL kayıp yaşar. Çözüm: bugün 3 ay vadeli euro vadeli işlem (futures) satarak kuru sabitler. Aynı saatte bir fonlu yatırımcı dolar/TL'nin yükseleceğine inanıyor; spot piyasada 1 milyon TL ile sınırlı dolar alabilirken, türev borsada %10 teminat ile 10 milyon TL'lik dolar pozisyon açıyor — kaldıraç ×10. Aynı an bir algoritmik trader, BIST 30 spot endeksi ile vadeli kontrat arasındaki fiyat farkından arbitraj karı elde ediyor — risksiz fırsat.
Türev araçlar üç farklı yatırımcı tipi için bir araçtır: (a) Hedger (riskten korunan) — kur, faiz, emtia riskini bugünden sabitlemek isteyen ihracatçı, ithalatçı, banka, kurumsal hazine; (b) Spekülatör — yön bahsi yapan, kaldıraçla yüksek getiri-yüksek risk arayan trader; (c) Arbitrajcı — fiyat tutarsızlıklarını yakalayıp risksiz kar elde eden algoritmik sistemler. Türev piyasalar bu üç tipin buluştuğu organize fiyat keşfi mekanizmasıdır.
"Türev araç bir şeyin değil, başka bir şeyin değerine bağlı sözleşmedir."
Pay senedi şirketin kendisini temsil eder. Türev araç ise pay senedi, döviz, faiz, emtia gibi başka bir varlığa bağlı bir bahis. Dayanak değişirse türev de değişir; ama dayanağın kendisi türevden bağımsız vardır.
Bu derste 7 başlık: (1) Türev kavramı, dayanak varlık, türev türleri (forward, futures, opsiyon, swap, varant); (2) Uzun (long) vs kısa (short) pozisyon; (3) VİOP — Türkiye türev borsası; (4) Başlangıç teminatı, sürdürme teminatı, marking-to-market; (5) Türev kullanım amaçları (hedge, spekülasyon, arbitraj); (6) Türev hesaplayıcı (kaldıraç, kar-zarar); (7) 6 vaka senaryosu.
Tanım, dayanak, yapısı
Değeri bir başka varlığın (dayanak — underlying) değerine bağlı olan, alıcı ile satıcı arasında belirli vadede belirli bir varlığın belirli bir fiyattan alım veya satımını öngören finansal sözleşme. Türev kelimesi: değer türetilmiş demek — kendi başına bağımsız değeri yok, dayanaktan türer. Hukuki dayanak: 6362 sayılı SPK m.3 (tanımlar) + Borsa İstanbul VİOP Yönetmeliği + Takasbank Merkezi Karşı Taraf (MKT) Yönetmeliği. İhraçcı yapısı yoktur: pay-tahvil-fon'dan farklı olarak türev araç bir sözleşmedir; iki taraf (alıcı ve satıcı) anlaşır. Borsada işlem gören türevlerde Takasbank merkezi karşı taraf olarak hareket eder; her iki taraf için de Takasbank karşı taraftır.
Dayanak Varlık (Underlying) — Türevin Temeli
Pay/Tahvil/Fon ve Türev Aracın Karşılaştırılması
Türev pazarı bir zero-sum game. Bir tarafın 1 milyon TL karı, diğer tarafın 1 milyon TL zararıdır. Toplam piyasa kazancı sıfırdır (eksi komisyon ve maliyet). Pay piyasasında ise şirket büyüse herkes kazanır; sıfır toplamlı değildir.
Altı ana sözleşme tipi
Forward
TÜR · 01
OTC · Tezgâhüstü · Kişiye özel
İki taraf arasında, belirli bir varlığın belirli bir vadede belirli bir fiyattan alım-satımı için kişiye özel sözleşme. Standardize değil; her sözleşmenin koşulları farklı.
Borsa: OTC · Karşı taraf: Karşılıklı banka/şirket
Futures (Vadeli İşlem)
TÜR · 02
Borsa · Standardize · Likit
Forward'ın standardize edilmiş, borsa'da işlem gören versiyonu. Vade, çarpan, dayanak sabit. VİOP'ta işlem gören tüm vadeli sözleşmeler bu kategoride.
Borsa: VİOP · Karşı taraf: Takasbank (MKT)
Opsiyon (Option)
TÜR · 03
Hak — yükümlülük değil
Sahibine belirli vadede belirli fiyattan alma (call) veya satma (put) hakkı veren sözleşme. Asimetrik risk: alıcı için sınırsız kar/sınırlı zarar; satıcı için tersi.
Türler: Call (alım), Put (satım) · Premium ödenir
Swap
TÜR · 04
Nakit akış değişimi · OTC
İki taraf arasında belirli bir süre boyunca düzenli nakit akış değişimi sözleşmesi. Faiz swapı (IRS), Döviz swapı (CCS), Kredi swapı (CDS) en yaygınları.
Borsa: OTC · Yapı: Periyodik ödemeler
Varant (Warrant)
TÜR · 05
İhraççı tarafından çıkarılan opsiyon benzeri
Bir banka/aracı kurum tarafından menkul kıymet olarak ihraç edilen, opsiyon benzeri araç. Borsa'da işlem görür. Sadece alıcı pozisyonu mümkündür.
Borsa: Borsa İstanbul · İhraçcı: Banka/aracı
Yapılandırılmış Ürün
TÜR · 06
Türevlerin paketlenmesi
Birden fazla türev aracın belirli bir getiri profili oluşturmak için birleştirilmesi. Anaparayı koruyan yapılandırılmış mevduat, dayanak varlık-bağlantılı tahvil vs.
İhraçcı: Banka/aracı · Pazar: OTC + halka arz
Forward vs Futures — Klasik Karıştırma
İki temel yön
Yatırımcı dayanağın yükseleceğine inanır. Futures/forward'da vadede dayanağı sözleşme fiyatından almakla yükümlü.
Kar: Dayanak yükselir → fark kar.
Zarar: Dayanak düşer → fark zarar.
Opsiyonda: Long Call = call alma; Long Put = put alma.
Yatırımcı dayanağın düşeceğine inanır. Futures/forward'da vadede dayanağı sözleşme fiyatından satmakla yükümlü.
Kar: Dayanak düşer → fark kar.
Zarar: Dayanak yükselir → fark zarar.
Opsiyonda: Short Call = call satma; Short Put = put satma.
Türev sözleşmede her uzun pozisyonun karşısında bir kısa pozisyon vardır. Birinin karı, diğerinin zararıdır; toplam sıfırdır (eksi komisyon ve sürtünme maliyetleri). Bu, türev piyasanın temel yapısı; pay piyasasından ayıran kritik fark. Pay piyasasında şirket büyüse tüm yatırımcılar kazanabilir (zero sum değildir). Türev piyasasında bir tarafa kazanç, diğer tarafa kayıp olarak doğrudan yansır.
Uzun ve Kısa Pozisyon Örnekleri (USD/TL Futures)
Long = "alacağım" → fiyat yükselsin istiyorum. Short = "satacağım" → fiyat düşsün istiyorum. Klasik tuzak: "long pay aldı, short pay sattı" mantığı türevlerde aynen geçerli — ama türevde varlığa sahip olmadan kısa pozisyon açılabilir; bu pay piyasasında ek bir adım gerektirir (açığa satış).
Standardize ürünler ve merkezi karşı taraf
Borsa İstanbul bünyesinde 2005 yılında kurulmuş, Türkiye'nin organize türev araç borsasıdır. Standardize sözleşmeler: vade tarihleri, çarpanlar, dayanaklar SPK ve Borsa tarafından belirlenir; yatırımcı kişisel düzenleme yapamaz. Merkezi karşı taraf: Takasbank her türev sözleşmede her iki taraf için karşı taraf olarak hareket eder; karşı taraf riski sıfır. Şeffaf fiyat keşfi: tüm emirler emir defterine girer; fiyatlar anlık ekrana yansır. Günlük marking-to-market: her gün sonunda kar-zarar tahakkuk eder; teminat hesabına yansır.
VİOP'ta İşlem Gören Ürünler
Sözleşme Anatomi — Örnek BIST 30 Futures
Marjin, marking-to-market, margin call
Türev sözleşme açılırken yatırımcının Takasbank'a yatırdığı, sözleşmenin notional değerinin belirli bir yüzdesi olan tutar. Tipik %5-15 arası (ürünün volatilitesine göre). Takasbank her ürün için günlük olarak yeniden hesaplar. Amaç: olası zararı karşılayacak ön ödeme; Takasbank'ın karşı taraf riskini sıfırlama.
Pozisyonun açık tutulması için minimum teminat seviyesi. Tipik başlangıç teminatının %75-80'i. Marking-to-market sonucu zarar oluşunca teminat hesabı azalır; sürdürme seviyesinin altına düşerse margin call (teminat çağrısı) tetiklenir. Yatırımcı ek teminat yatırmazsa: pozisyon zorla kapatılır (forced liquidation).
Marking-to-Market — Günlük Tahakkuk
Marking-to-market (MTM): Her işlem günü sonunda türev pozisyonun, o günkü kapanış fiyatına göre kar-zararının tahakkuk ettirilmesi. Kar varsa teminat hesabına eklenir; zarar varsa düşülür. Bu, futures'ın forward'dan en kritik farkı; vade sonunu beklemek zorunda kalmadan günlük netleşme sağlanır.
Sürdürme teminatı altına düşen yatırımcı derhal ek teminat yatırmalıdır. Süresi içinde yatırılmazsa pozisyon zorla kapatılır; çoğu zaman en kötü fiyattan. Bu nedenle türev pozisyonu açan yatırımcı ek teminat tamponu tutmalıdır.
Üç ana strateji
Mevcut bir riski azaltmak veya elimine etmek için türev sözleşme açma. Mantık: spotta bir varlık tutuluyor; aksi yönde türev alınarak fiyat dalgalanmasının etkisi nötrlenir. Örnekler: (a) İhracatçı 3 ay sonra alacağı dolarları kısa vadeli kontrat satarak hedge eder. (b) Mortgage portföyü olan banka faiz swapı ile faiz riskini değişken→sabite çevirir. (c) Pay portföyü olan fon, BIST 30 futures kısa pozisyon açarak piyasa düşüşüne karşı korunur. Hedge'in özü: belirsizlik bugün sabitlenir; potansiyel kar da sınırlanır ama olası zarar da sınırlanır.
Mevcut bir varlığa sahip olmadan, sadece fiyat yön beklentisiyle türev sözleşme açma. Amaç: kaldıraç ile yüksek getiri. Risk: kaldıraçlı zarar; başlangıç teminatının tamamı kaybedilebilir. Örnek: bir trader USD/TL'nin yükseleceğine inanıyor; %10 teminatla 10 milyon TL'lik long pozisyon açıyor. Kur %3 yükselirse +30%, %3 düşerse −30% — kaldıraç çift yönlü çalışır. Spekülasyon piyasaya likidite sağlar; hedger'lar olmasaydı spekülatörler de olmazdı.
Aynı veya birbirine bağlı varlıkların farklı piyasalarda farklı fiyatlardan işlem görmesi durumunda risksiz kar elde etme stratejisi. Örnek: aynı pay senedi BIST'te 50 TL, NYSE ADR olarak 1.5 USD (kur 33 ile 49.50 TL) → 0.50 TL/pay arbitraj fırsatı. Modern piyasalarda algoritmalar saniyeler içinde arbitrajı kapatır; pratikte çok küçük marjlar. Arbitraj fiyat etkinliğini sağlar: sürekli arbitraj baskısı sayesinde aynı varlık her piyasada aynı fiyata yaklaşır.
Kaldıraç ve Kar/Zarar simülasyonu
Pozisyon parametrelerini gir; başlangıç teminatı, kaldıraç oranı ve vade sonu kar-zarar görsün.
▸ Teminat ve Kaldıraç
▸ Vade Sonu Performans
Pozitif sonuç: vade sonu fiyat öngörünüze uygun hareket etti. Kaldıraç etkisi: dayanak varlık %8.33 hareket etmiş ama getiriniz %83.33 — yaklaşık +10.0 kat çarpan. Türev kaldıracın gücü.
Pratik kullanım örnekleri:
- (a) Long başarılı: 10 kontrat × 120 × 100 × %10 = 12K TL teminat. Vade sonu 130 → +10K kar (+%83 teminat üzerinden).
- (b) Long başarısız: aynı pozisyon vade sonu 110 → −10K zarar (teminatın %83'ü).
- (c) Short başarılı: aynı parametreler ama short, vade sonu 110 → +10K kar.
- (d) Margin call senaryosu: %75 sürdürme = 9K. Teminat 9K'nın altına düşerse margin call.
Altı tipik durum
Bir senaryo seç:
Hedge / Riskten Korunmaİhracatçı dolar pozisyonu
HEDGE — RİSKTEN KORUNMA
İhracatçı şirket dolar pozisyon hedgi — Senaryo: ABC İhracat A.Ş., 3 ay sonra ABD'den 1 milyon dolar tahsil edecek. Bugünkü kur 33 TL/USD. Şirket kur düşerse zarar eder (33 → 30 TL/USD olursa 3M TL kaybı). Hedge stratejisi: VİOP'ta 1 milyon dolarlık 3 ay vadeli USD vadeli işlem (futures) sözleşmesi sat (kısa pozisyon). Sonuç: kur 30'a düşerse spotta 3M zarar, vadeli kontratta 3M kar → net etki sıfır. Kur 36'ya çıkarsa spotta 3M kar, vadeli kontratta 3M zarar → net sıfır. Hedge'in özü: gelecek belirsizliği bugün sabitlenir; kar sınırlı, ama zarar da sınırlı. Şirket öngörülebilir nakit akışı sağlar.
SpekülasyonKaldıraçlı yön bahsi
SPEKÜLASYON
Yatırımcı kaldıraçla yön bahsi — Senaryo: Bir yatırımcı dolar/TL'nin yükseleceğine inanıyor. Spot piyasada 1M TL dolar alabilirdi (~30K dolar). Ama VİOP'ta %10 başlangıç teminatı ile 10M TL dolarlık vadeli kontrat alabilir (10x kaldıraç). Kur %3 yükselirse: spot stratejide +30K TL, vadeli stratejide +300K TL — 10 kat fark. Kur %3 düşerse: spotta -30K, vadeli pozisyonda -300K → başlangıç teminatının %30'u gitti. Margin call tetiklenir: ek teminat yatırılmazsa pozisyon zorla kapatılır → tüm teminat kaybedilebilir. Spekülasyon türevin yüksek riskli yönüdür; kazanç da kayıp da çarpan etkisiyle büyür.
ArbitrajAynı varlık iki fiyat
ARBİTRAJ
Aynı varlık iki farklı fiyatta — Arbitraj: Aynı veya birbirine bağlı varlıkların farklı piyasalarda farklı fiyatlardan işlem görmesi durumunda risksiz kar elde etme stratejisi. Örnek 1 — Spot-Vadeli arbitrajı: BIST 30 endeksi spotta 12.000 TL, 3 ay vadeli endeks futures 12.500 TL. Teorik vadeli fiyat = spot × (1 + faiz × süre) = 12.000 × (1+0.40×3/12) = 13.200 TL. Yani vadeli ucuz! Strateji: vadeli al + spot sat → kar 700 TL/kontrat (riskten arındırılmış). Örnek 2 — Çapraz piyasa: aynı pay senedi BIST'te 50 TL, ADR olarak NYSE'de $1.5 (kur 33 ile 49.50 TL) → 50 cents/pay arbitraj fırsatı. Modern piyasalarda algoritmalar saniyeler içinde arbitrajı kapatır; pratikte küçük marjlar.
Opsiyon HakkıHak ama yükümlülük değil
OPSIYON HAKKI
Hak ama yükümlülük değil — Opsiyon: Sahibine, belirli bir varlığı belirli bir vadede belirli bir fiyattan alma (call) veya satma (put) hakkı veren ama yükümlülük getirmeyen sözleşme. Critical fark: forward/futures her iki taraf da yükümlü; opsiyon sadece satıcı yükümlü, alıcı sadece haklıdır. Alıcı bedeli (premium) öder; satıcı premium alır. Örnek: 50 TL strike fiyatlı call opsiyon, premium 3 TL. Vade sonu pay 60 TL: alıcı opsiyonu kullanır, 50'den alır 60'tan satar → kar 10−3=7 TL. Pay 45 olursa: opsiyonu kullanmaz, sadece premium'u kaybeder (3 TL). Asimetrik risk-getiri: alıcı için sınırsız upside, sınırlı downside (premium); satıcı için tersi.
SwapNakit akış değişimi
SWAP
Nakit akış değişimi — Swap: İki taraf arasında belirli bir süre boyunca nakit akış değişimi sözleşmesi. En yaygın türler: (a) Faiz Swapı (IRS): bir taraf sabit faiz ödüyor, diğeri değişken faiz ödüyor; aynı anapara üzerinden faiz farkları değişilir. (b) Döviz Swapı (CCS — Cross-Currency Swap): bir tarafa TL ödenir, diğer tarafa USD ödenir; vade sonunda tersi. (c) Kredi Riski Takası (CDS): borçlanma aracı temerrüde düşerse zararı karşılayan sözleşme. Kullanım: bankalar fonlama maliyetini düşürmek için, kurumsal şirketler nakit akış yönetimi için, yatırımcılar belirli risk faktörüne maruz kalmak için. OTC piyasada işlem görür; standardize edilmemiş.
VİOPTürkiye türev borsası
VİOP
Türkiye'nin organize türev borsası — VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası): Borsa İstanbul bünyesinde 2005'te kurulmuş, Türkiye'nin organize türev borsası. İşlem gören türev araçlar: (a) Pay endeks futures (BIST 30); (b) Tek pay senedi futures; (c) Döviz futures (USD/TL, EUR/TL); (d) Faiz futures (TLREF); (e) Emtia futures (altın, gümüş, pamuk vs.); (f) Pay endeks ve pay opsiyonları. Karakteristikler: (a) Standardize sözleşmeler (vade, çarpan sabit); (b) Takasbank merkezi karşı taraf olarak hareket eder — karşı taraf riski sıfır; (c) Günlük marking-to-market (kar-zarar günlük tahakkuk); (d) Başlangıç ve sürdürme teminatı sistemi; (e) Şeffaf fiyat keşfi. OTC türevden ayrı, daha güvenli ve likit.
Sektörde nasıl çalışır?
Döviz pozisyon hedgi
Kurumsal Hazine
Bir ihracatçı şirketin hazine birimi her ay açık döviz pozisyonunu izler. 5M dolar tahsilat 3 ay sonra geliyorsa, kur riskini hedge için VİOP'ta 5K USD/TL futures kontrat (her biri 1.000 USD) satar (kısa pozisyon). Kur düşerse spotta zarar, türevde kar — net etki sıfır. SPL Düzey 3 + Türev lisansı bu rolde zorunlu.
Faiz swapı ile bilanço dengeleme
Banka Risk Yönetimi
Bir banka 30 yıllık sabit faizli mortgage portföyü tutuyor; mevduat ise değişken faizli kısa vadeli. Faiz yükselirse: mevduat maliyeti yükselir ama mortgage geliri sabit kalır → marj erir. Çözüm: faiz swapı ile sabit faiz öder, değişken faiz alır → bilanço dengelenir.
Pay portföyü hedge'i
Portföy Yönetimi
1 milyar TL pay portföyü olan bir yatırım fonu, kısa vadede piyasa düşüşü beklediğinde BIST 30 futures kısa pozisyon açarak hedge eder. Düşüş gerçekleşirse spot portföy zarar eder, futures pozisyonu kar verir. Tam değil kısmi hedge: portföyün betası 1.0 değilse oran ayarlanır.
Spot-Futures arbitrajı
Algoritmik Tradıng
Algoritmik trading firmaları her saniye binlerce fiyat verisini izler. Spot endeks ile vadeli endeks futures arasında fiyat farkı belirli eşiği aşarsa — otomatik arbitraj tetiklenir: ucuz olan alınır, pahalı olan satılır. Risksiz kar sağlar; piyasa fiyat etkinliğini korur.
Yaygın Tuzaklar — 4 Karıştırma
1. "Türev araç ile pay senedi aynı şeydir" yanlış
Türev araç da bir tür menkul kıymettir, pay senedi gibi şirket sahipliği temsil eder.
Türev araç bir sözleşmedir, menkul kıymet değil. Sahipliği temsil etmez; sadece iki taraf arası gelecekteki teslimat hakkı/yükümlülüğü. Pay senedi şirketin parçası; türev başka bir varlığın değerine bağlı bahis. Şirket büyüse pay sahibi kazanır; türev sıfır toplamlı oyundur.
2. "Forward ile futures aynı şeydir" yanlış
Forward ve futures birbirinin yerine kullanılabilir kavramlardır.
Forward OTC, futures borsada işlem görür. Forward kişiye özel, standardize değil; karşı taraf riski var. Futures standardize, Takasbank MKT olarak karşı taraf — risk yok. Futures'da günlük marking-to-market var; forward'da vade sonu netleşme. Mekanik açıdan tamamen farklı yapılar; SPL'de bu fark her yıl sorulur.
3. "Long pozisyon her zaman alımdır" yanlış
Türevde long alım, short satıştır — pay piyasasındaki gibi.
Long ve short, türevde varlığa sahip olmaya değil, gelecekte alma/satma yükümlülüğüne işaret eder. Long futures: vadede dayanağı sözleşme fiyatından alacaksın (fiyat yükselirse kar). Short futures: vadede dayanağı sözleşme fiyatından satacaksın (fiyat düşerse kar). Varlığa sahip olmadan da short açabilirsin; pay piyasasında bu "açığa satış" gerektirir, türevde doğal yapı.
4. "Opsiyon alıcısı her zaman opsiyonu kullanmak zorundadır" yanlış
Opsiyon sözleşmesi imzalandığında, alıcı vade sonunda işlemi gerçekleştirmek zorundadır.
Opsiyon alıcısının HAKKI vardır, yükümlülüğü yoktur. Opsiyonun adı bu zaten — "opsiyon" = seçim. Alıcı işlemi karlı buluyorsa kullanır; karlı bulmuyorsa vade sonunda hiçbir şey yapmaz, sadece premium kaybeder. Yükümlü olan tek taraf opsiyon satıcısıdır; karşı taraf hak kullandığında işlemi tamamlamak zorundadır. Bu asimetrik risk-getiri opsiyonun karakteridir.
Bir ihracatçı şirket 3 ay sonra Almanya'dan 5 milyon euro tahsil edecek. Bugünkü EUR/TL kuru 35.50 TL. Şirket kuru hedge etmek için VİOP'ta 3 ay vadeli EUR/TL futures kontratı kullanacak. Kontrat detayları: 1 kontrat = 1.000 euro, başlangıç teminatı %8. Şu soruları yanıtla: (1) Şirket long mu short mu pozisyon açmalı, neden? (2) Kaç kontrat açmalı? (3) Toplam başlangıç teminatı kaç TL? (4) 3 ay sonra kur 32 TL'ye düşerse spot ve türev pozisyon sonuçları? (5) 3 ay sonra kur 38 TL'ye yükselirse durum? (6) Hedge stratejisinin avantajı ve dezavantajı?
Cevabı göster
İhracatçı Hedge Stratejisi: 6 Boyut
1. POZİSYON YÖNÜ
Kısa (short) pozisyon. Şirket 3 ay sonra euro alacak; kur düşerse zarar eder (alacağı euroların TL karşılığı azalır). Hedge için aksi yönde pozisyon: euroyu vade sonunda satacak gibi kısa pozisyon. Kur düşerse spotta zarar; türev pozisyonda kar → net etki sıfır.
2. KONTRAT SAYISI
5.000.000 euro / 1.000 euro = 5.000 kontrat.
Bu "tam hedge": spot maruziyet ile aynı tutar.
3. BAŞLANGIÇ TEMİNATI
Notional = 5.000 kontrat × 1.000 EUR × 35.50 TL = 177.500.000 TL.
Başlangıç teminatı = 177.500.000 × %8 = 14.200.000 TL.
Şirket bu kadar nakdi VİOP'a yatırmalı; Takasbank tarafından bloke edilir.
4. KUR 32 TL'YE DÜŞERSE
Spot pozisyon (5M euro): 5.000.000 × (32 − 35.50) = −17.500.000 TL zarar.
Futures pozisyon (kısa, 5K kontrat): 5.000 × 1.000 × (35.50 − 32) = +17.500.000 TL kar.
Net etki: 0 TL. Hedge tam başarılı; kur düşmesinin etkisi nötrlendi.
5. KUR 38 TL'YE YÜKSELİRSE
Spot pozisyon: 5.000.000 × (38 − 35.50) = +12.500.000 TL kar.
Futures pozisyon (kısa): 5.000 × 1.000 × (35.50 − 38) = −12.500.000 TL zarar.
Net etki: 0 TL. Hedge bu durumda potansiyel karı da nötrledi; şirket 35.50'da sabitlenmiş kuru garantiledi, ama 38'in getireceği ek karı kaçırdı.
6. AVANTAJ ve DEZAVANTAJ
Avantaj: (a) Belirsizlik elimine edilir — şirket bugünden 35.50'da sabitlemiş. (b) Bütçe ve nakit akış planlaması mümkün. (c) Yönetim kurulu raporlamasında "FX riski hedge'li" ifadesi.
Dezavantaj: (a) Kur şirket lehine hareket ederse bu kazanç da kaçırılır. (b) Başlangıç teminatı kullanılır (14.2M TL nakit bloke). (c) Marking-to-market günlük kar-zarar dalgalanması bilançoda görünür. (d) Margin call riski; ek teminat çağrılarına hazır olmak gerek.
SPL/SPK SINAV İPUCU
Bu vakada 5 kritik kavram:
• Hedge yönü: spot pozisyon ile aksi yön (long alacak → short hedge)
• Tam hedge: spot maruziyet kadar kontrat
• Notional değer: kontrat × fiyat × çarpan (toplam pozisyon büyüklüğü)
• Başlangıç teminatı: notional × margin% (yatırılması gereken nakit)
• Net hedge sonucu: ideal koşullarda her iki tarafta zarar-kar nötrlenir
SPL Düzey 3 + Türev Araçlar lisansında bu hesap mantığı her sınavda farklı senaryolarla çıkar.
Kendini dene
Mini Quiz
Özet — Akılda Kalanlar
- Türev araç: değeri başka bir varlığa (dayanak) bağlı sözleşme. Menkul kıymet değildir, sahiplik temsil etmez.
- Dayanak varlık sınıfları: pay, pay endeksi, döviz, faiz, emtia, kredi.
- 6 türev türü: Forward (OTC), Futures (Borsa), Opsiyon (hak), Swap (nakit akış), Varant (ihraçlı opsiyon), Yapılandırılmış ürün.
- Forward vs Futures: Forward OTC + standardize değil + karşı taraf riski; Futures borsada + standardize + Takasbank MKT.
- Long (Uzun): vadede dayanağı alma yükümlülüğü/hakkı. Fiyat yükselirse kar.
- Short (Kısa): vadede dayanağı satma yükümlülüğü/hakkı. Fiyat düşerse kar.
- Türev = Sıfır toplamlı oyun: bir tarafın karı, diğer tarafın zararı; toplam sıfır.
- Opsiyon: alıcı haklı (yükümlü değil), satıcı yükümlü. Alıcı premium öder; max zararı premium kadar.
- Call (alım) vs Put (satım) opsiyon: call = alma hakkı, put = satma hakkı.
- Swap: nakit akış değişimi sözleşmesi. IRS (faiz), CCS (döviz), CDS (kredi) en yaygın.
- VİOP: Borsa İstanbul bünyesinde 2005'te kurulmuş Türkiye türev borsası.
- VİOP ürünleri: pay endeks futures (BIST 30), tek pay futures, döviz futures, faiz futures, emtia, opsiyonlar.
- Başlangıç teminatı: pozisyon açılırken yatırılan, notional'ın belirli yüzdesi (%5-15).
- Sürdürme teminatı: başlangıç teminatının %75-80'i; altına düşerse margin call.
- Marking-to-market: günlük kar-zarar tahakkuku; teminat hesabına yansır. Futures'ı forward'dan ayıran kritik özellik.
- Margin call: sürdürme altına düşülmesi → ek teminat çağrısı; yatırılmazsa zorla kapatma.
- Üç kullanım amacı: Hedge (riskten korunma — spot maruziyetin tersi), Spekülasyon (kaldıraçlı yön bahsi), Arbitraj (risksiz kar — fiyat tutarsızlığı).
- Notional değer: kontrat × fiyat × çarpan = toplam pozisyon büyüklüğü.
- Kaldıraç = 1 / margin%. %10 teminat → 10x kaldıraç.
- Klasik tuzaklar: türev ≠ pay (sıfır toplamlı); forward ≠ futures (OTC vs borsa); long = alma yönlü; opsiyon alıcısı yükümlü değil.
Dayanak ve kaynaklar
- Açık Kaynak Mevzuat ve Referanslar
- 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu — m.3 (türev araç tanımı), m.55-58 (yatırım hizmetleri çerçevesinde türev). Resmî Gazete 30 Aralık 2012, sayı 28513. Mevzuat.gov.tr.
- SPK Yatırım Hizmetleri Tebliği III-37.1 — türev araçlarda yatırım hizmeti yetkileri, uygunluk testi, yatırımcı koruma. spk.gov.tr.
- Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) Yönetmeliği — VİOP işleyişi, ürün özellikleri, işlem kuralları. borsaistanbul.com.
- Borsa İstanbul Sözleşme Özellikleri Belgeleri — her VİOP ürünü için detaylı teknik şartname. borsaistanbul.com.
- Takasbank Merkezi Karşı Taraf (MKT) Yönetmeliği — MKT mekanizması, takas süreçleri. takasbank.com.tr.
- Takasbank Teminat Yönetimi Yönetmeliği — başlangıç ve sürdürme teminatı hesabı, margin call mekaniği. takasbank.com.tr.
- SPK Sermaye Piyasası Araçlarının Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarında İşlem Esasları Hakkında Tebliğ. spk.gov.tr.
- BDDK Bankaların İç Sistemleri ve İçsel Sermaye Yeterliliği Değerlendirme Süreci Yönetmeliği — bankalarda türev pozisyon limit yönetimi. bddk.org.tr.
- BCBS (Basel Committee) Kurumsal Türev İşlemleri Standartları — uluslararası referans (Bank for International Settlements, kamu erişimi). bis.org.
- Turkish Derivatives Exchange Tarihçesi (Borsa İstanbul kamu yayını). borsaistanbul.com.
- SPL Sınav Konuları ve Alt Konu Başlıkları — spl.com.tr/sinav-konulari-ve-alt-konu-basliklari (resmi müfredat — Türev Araçlar Lisansı için ayrıca SPA2 kapsamında detay).
- SPL Sınav Çalışma Notları — spl.com.tr/sinav-calisma-notlari.
- Resmî Gazete Arşivi — resmigazete.gov.tr.
- CC0 / Kamu Malı / Resmî
- Tüm referanslar kamu erişimine açık, telifsiz ve resmî kaynaklardır. Ders içeriği bu kaynaklardan paraphrase edilerek hazırlanmış olup hiçbir telifli eğitim materyali kullanılmamıştır.