Kamu Borçlanma Araçları
Kamu Borçlanma Araçları
Kamu Borçlanma Araçları
SPA1.6 · DİBS · Hazine Bonosu · Tahvil · Eurobond
Devlet, tıpkı şirketler gibi borçlanma araçları ihraç ederek finansman sağlar. DİBS (Devlet İç Borçlanma Senetleri) Türkiye Hazinesinin TL cinsinden borçlanma araçlarıdır; Eurobond'lar yabancı para cinsinden borçlanmadır. Bu araçların kredi riski en düşük; getiri ise piyasa için referans (benchmark) niteliğindedir.
Devlet de borçlanır
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2026, Ankara — T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı binası. Bütçe açığı kapatılmalı, yıllık borçlanma planı uygulanıyor. Salı sabahı ihale: bankalar, yabancı yatırım fonları, sigorta şirketleri, emeklilik fonları teklif iletiyor. Hazine 80 milyar TL'lik 5 yıllık devlet tahvili satacak; teklif edilen ortalama getiri %39. Aynı saatte İstanbul'da bir bireysel yatırımcı, mobil bankacılığından 365 günlük hazine bonosu alıyor — 70.422,54 TL ödüyor, 1 yıl sonra 100.000 TL alacak (iskonto 29.577,46 TL; 29.577,46 / 70.422,54 ≈ %42 yıllık getiri — bu dersin getiri eğrisindeki 1 yıllık faiz). Aynı an New York'ta bir hedge fonu Türkiye Eurobond'larını satıyor — kredi notuna ilişkin endişeler nedeniyle. DİBS, modern devletin nefes aldığı sistemdir: bütçeyi finanse eder, faizi belirler, ekonomi politikasının hammaddesidir.
Türkiye 2026 itibarıyla iç borç stoku trilyonlar düzeyinde; bu borcun büyük çoğunluğu DİBS ile finanse edilir. Tüm Türk bankacılık sisteminin likidite tabanı DİBS portföyüne dayanır; TCMB para politikasının ana aracı DİBS'tir; emeklilik fonu ve sigorta şirketlerinin temel yatırım aracı DİBS'tir. SPL Düzey lisansının her seviyesinde — Düzey 1'den Türev'e kadar — DİBS'in mantığını bilmek zorunludur.
"Bir ekonominin sağlığı, devlet borçlanma araçlarının getiri eğrisinde okunur."
Kısa vade > uzun vade ise resesyon endişesi; uzun vade > kısa vade ise normal büyüme; aradaki spread piyasanın geleceğe bakışı. Yatırımcıdan ekonomistine kadar herkes bu eğriye bakar.
Bu derste 7 başlık: (1) DİBS kavramı, kredi riski, kamu borçlanmasının mantığı; (2) 6 ana DİBS türü — Hazine bonosu, devlet tahvili, Eurobond, kira sertifikası, TÜFE'ye endeksli, altın tahvili; (3) Hazine ihale sistemi (ihale, TAP, çoklu/tek fiyat); (4) Getiri eğrisi (yield curve) ve ekonomik anlamı; (5) TCMB Açık Piyasa İşlemleri (APİ) ve repo; (6) İskontolu DİBS hesaplayıcı; (7) 6 vaka senaryosu.
Tanım, kredi riski, ekonomik rolü
T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından, iç piyasada Türk Lirası cinsinden ihraç edilen borçlanma araçları. Yasal dayanak: Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında 4749 sayılı Kanun. İhraç yetkisi: Hazine ve Maliye Bakanlığı (yıllık borçlanma limit Bütçe Kanunu ile belirlenir). Para birimi: Türk Lirası (TL). Yabancı para cinsi olanlar: Eurobond — ayrı bir kategori. SPK Borçlanma Araçları Tebliği VII-128.8 ile düzenlenmez; çünkü ihraçcı şirket değil, devlettir. Kendi yasal çerçevesi var. SPK kayıtlamaz; doğrudan Resmi Gazete'de ilan edilir.
DİBS'in Kredi Riski Konumu
DİBS'in en kritik özelliği egemen kredi riskidir. Türkiye Cumhuriyeti'nin vergi toplama yetkisi ve para basma yetkisi (TCMB üzerinden) olduğundan, TL cinsi borçlarını teorik olarak her zaman ödeyebilir. Bu nedenle DİBS, yerli piyasada kredi riski en düşük araçtır.
DİBS getirisi, aynı vadede tüm diğer borçlanma araçlarının fiyatlanmasında referans noktasıdır. Mantık: bir özel sektör 5 yıllık tahvil ihraç ederken, "5 yıllık DİBS getirisi + kredi spread" formülünü kullanır. 5 yıllık DİBS %39 ise, BBB notlu bir holding tahvili %39 + 250 bps = %41.50 civarı fiyatlanır. Getiri eğrisi böylece tüm sermaye piyasasının fiyatlama tabanını oluşturur. SPL'de klasik soru: "Risksiz getiri (risk-free rate) nedir?" → o vadedeki DİBS getirisi.
Altı ana kamu borçlanma aracı
Hazine Bonosu
TÜR · 01
Vade ≤ 364 gün · İskontolu
Hazine'nin 1 yıldan kısa vadeli borçlanma aracı. Tipik vadeler: 91, 182, 364 gün. Kupon ödemesi yok; iskontolu satılır, vade sonunda nominal değer ödenir.
İhale: Haftalık · Likidite: Yüksek
Devlet Tahvili
TÜR · 02
Vade > 1 yıl · Sabit/Değişken kupon
Hazine'nin 1 yıldan uzun vadeli borçlanma aracı. Tipik vadeler: 2, 3, 5, 10 yıl. Kuponlu: tipik 6 ayda bir; vade sonunda anapara.
Tipler: Sabit / Değişken / Endeksli
TÜFE'ye Endeksli DİBS
TÜR · 03
Anapara enflasyonla güncellenir
Anapara her dönem TÜİK TÜFE'ye göre güncellenir; üzerine sabit reel kupon eklenir. Yatırımcı enflasyon riskinden korunur; reel getiri sabit.
Yatırımcı: Emeklilik fonu, sigorta · Vade: 5-10 yıl
Eurobond
TÜR · 04
Yabancı para cinsi (USD, EUR)
Hazine'nin uluslararası piyasada USD veya EUR cinsinden ihraç ettiği borçlanma aracı. Yabancı yatırımcı tabanı; vadeler 5-30 yıl.
İhraç yeri: Frankfurt, Lüksemburg, Londra
Hazine Kira Sertifikası
TÜR · 05
Faizsiz finans · Sukuk · VKŞ
Hazine Varlık Kiralama Şirketi (HVKŞ) üzerinden ihraç edilen faizsiz finansman aracı. Devlet varlığının kirasından gelir dağıtılır.
Hedef: Faizsiz finans yatırımcıları
Altın Tahvili / Altına Dayalı Sertifika
TÜR · 06
Anapara altın gram cinsi
Anapara ve kupon ödemeleri altın gram cinsinden hesaplanan, ödemenin TL karşılığı yapılan araç. Altın tasarrufunu ekonomiye kazandırma amacı.
İhraç: Hazine + HVKŞ
Hazine Bonosu vs Devlet Tahvili — Klasik Karıştırma
"Hangi araç vadesi 1 yıldan kısa olan kamu borçlanma aracıdır?" → Hazine bonosu. Bu cevap her sınavda çıkar; vade kriteri DİBS'in iki ana sınıfını ayırır: hazine bonosu (≤1 yıl, iskontolu) vs devlet tahvili (>1 yıl, kuponlu).
İhale yöntemleri ve süreç
T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığının yıllık borçlanma planı kapsamında, belirli takvim aralıklarla DİBS satması için yatırımcılardan teklif topladığı süreç. İhale takvimi: yıl başında açıklanır; tipik haftalık ihale günleri Salı/Çarşamba. Katılımcılar: yetkili kuruluşlar (büyük bankalar — Türkiye'de Hazine Yetkili Kuruluşu olan 12-15 banka), aracı kurumlar, kurumsal yatırımcılar, sınırlı bireysel katılım. İhale sonucu: Hazine'nin kabul ettiği teklif tutarı + ortalama getiri açıklanır; piyasa için fiyat keşfi sağlanır.
Hazine İhalesi — Tipik Süreç
- Yıllık Borçlanma Planı (Yıl Başı)
Hazine, Bütçe Kanunu çerçevesinde yıllık iç borçlanma limitini belirler. Borçlanma stratejisi: vade dağılımı, ürün karması, takvim. Aylık takvim önceki ay sonunda KAP ve Hazine sitesinde yayınlanır.
- İhale Duyurusu (1 Hafta Önceden)
Belirli bir DİBS'in özellikleri açıklanır: vade, ihraç tutarı (öngörülen), ihale yöntemi (çoklu/tek fiyat), katılım koşulları. Yetkili kuruluşlar tekliflerini hazırlar.
- İhale Günü — Teklif Toplama
İhale günü, sabah belirli saatlerde teklifler iletilir. Her teklif: tutar + getiri (faiz) önerisi. Hazine teklifleri en düşük getiriden başlayarak sıralar (en avantajlı).
- İhalenin Sonuçlanması
Hazine kabul edilen tutara kadar tekliflerden satış yapar. Çoklu fiyat (Discriminatory): her teklif sahibi kendi teklif fiyatından alır. Tek fiyat (Uniform): kesinleşen tek fiyattan herkes alır.
- İhale Sonucu Duyurusu
İhale sonrası: kabul edilen tutar, ortalama getiri, en yüksek/düşük teklif fiyatı KAP'ta açıklanır. Piyasa için fiyat keşfi sinyali.
- Takas (T+1) ve İkincil Piyasa
İhale sonrası T+1 günü takas: yatırımcılar para öder, DİBS'i hesaba alır (MKK kayıt). Aynı gün Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'nda işlem görmeye başlar; ikincil piyasada anlık alım-satım.
İhale Yöntemleri
Hazine tipik olarak çoklu fiyat ihale kullanır; bazı tahvil türlerinde TAP ile sürekli erişim. Yetkili kuruluşlar ihalelere doğrudan katılır; bireysel yatırımcılar bu yetkili kuruluşlar üzerinden ulaşabilir. Hazine Direkt uygulaması ile son yıllarda bireysel erişim de kolaylaştı.
Vadeye göre faiz haritası
Aynı kredi kalitesindeki (örn. T.C. Hazine) borçlanma araçlarının vadeye göre getiri seviyelerinin grafiği. X ekseni: vade (3 ay, 6 ay, 1 yıl, 2 yıl, 5 yıl, 10 yıl). Y ekseni: yıllık getiri (%). Mantık: yatırımcılar uzun vadeli risk için daha yüksek getiri ister (likidite primi, faiz değişim riski). Ancak gerçekte eğri her şekilde olabilir: enflasyon beklentileri, merkez bankası politikası, durgunluk endişeleri eğri şeklini belirler.
Tipik Getiri Eğrisi Şekilleri
Bu örnek ters eğri (inverted yield curve) gösteriyor: kısa vadeli getiriler uzun vadelilerden yüksek. Anlamı: TCMB enflasyonla mücadele için politika faizini yüksek tutuyor, ancak piyasa orta-uzun vadede faizlerin düşeceğini bekliyor. Bu eğri Türkiye 2025-26 dönemi için tipik.
Getiri eğrisi sadece teorik bir grafik değil, ekonomi politikasının tüm aktörleri için kritik karar destek aracıdır. (a) Bankalar: kredi-mevduat fiyatlamasında, faiz risk yönetiminde kullanır. (b) Şirketler: tahvil ihracı zamanlama ve vade kararında bakar. (c) Yatırımcılar: portföy duration kararları için. (d) Merkez bankası: politika faizi kararında piyasa beklentisini okur. (e) Ekonomistler: gelecek 6-12 ay öngörüsü için. 10 yıl - 2 yıl spread en sık takip edilen makro gösterge — negatif olduğunda resesyon işareti (gelişmiş ekonomilerde).
Para politikası ve DİBS'in rolü
TCMB'nin para politikasını uygulamak için bankalardan DİBS karşılığı likidite verme veya çekme işlemleri. Yasal dayanak: 1211 sayılı TCMB Kanunu m.4 ve m.52. Amaç: piyasada para arzını kontrol ederek kısa vadeli faiz oranlarını politika faizi seviyesine yakınlaştırmak. İki ana türü: (a) Repo (Repurchase Agreement) — TCMB bankalardan DİBS alır, geri ödeme taahhüdü ile likidite verir. (b) Ters Repo (Reverse Repo) — TCMB bankalara DİBS satar, geri alma taahhüdü ile likidite çeker.
Repo İşlem Örneği
Para Politikası Aktarım Mekanizması
Bankalar bilançolarında milyarlarca TL DİBS taşır. Bu portföyler hem getiri sağlar (kupon, iskontolu kazanç) hem de repo işlemlerinde teminat olarak kullanılır. Bir banka likidite ihtiyacı duyduğunda, DİBS'i TCMB'ye repoya verir; nakit alır. DİBS olmadan bankacılık likidite yönetimi imkansız; bu yüzden hazine kağıdı bankaların bilançosunda her zaman önemli yer tutar.
Hazine bonosu fiyat ve getiri hesabı
Hazine bonosu için nominal değer, vade (gün) ve yıllık faiz oranını gir; iskontolu alış fiyatını ve yıllık efektif getiriyi hesapla.
▸ Yatırımcı Açısından
▸ Yıllık Bazda Getiri
İskontolu DİBS mantığı: Hazine bonosu tipik olarak iskontolu satılır — kupon ödemesi yoktur, vade sonunda nominal değer ödenir. Yatırımcı bugün düşük fiyat öder, vadede tam tutarı alır; aradaki fark iskonto = faiz. Vergi avantajı: tipik olarak kurumsal yatırımcılar için stopaj %0; bireysel yatırımcılar için tipik %10 (durum ve vade tipine göre değişir).
Pratik kullanım örnekleri:
- (a) 6 ay vadeli HB: 100K nominal, 180 gün, %42 → alış ~82.6K TL, iskonto ~17.4K (yatırımcı 6 ay sonunda 100K alır).
- (b) 1 yıl vadeli HB: 100K nominal, 364 gün, %40 → alış ~71.4K TL, iskonto ~28.6K.
- (c) 3 ay vadeli HB: 100K nominal, 91 gün, %45 → alış ~90K TL, iskonto ~10K.
İskontolu Fiyat = Nominal Değer / (1 + Yıllık Faiz × Vade Gün / 365). Mantık: gelecekteki nominal değer, bugünkü değere indirgenir. İskonto = Nominal − İskontolu Fiyat; bu yatırımcının net kazancı. Yıllık efektif getiri: (iskonto/alış fiyatı) × (365/vade) × 100 — vade yıla normalize edilir. Türkiye uygulaması: piyasa konvansiyonel olarak 365 gün hesabı kullanılır; bazı durumlarda 360 gün de görülebilir (uluslararası standart).
Altı tipik durum
Bir senaryo seç:
Hazine BonosuKısa vadeli iskontolu
HAZİNE BONOSU
1 yıldan kısa vadeli iskontolu — Hazine bonosu: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ihraç edilen, vadesi 1 yıldan kısa (genellikle 91, 182 ya da 364 gün) olan, kupon ödemeyen iskontolu borçlanma aracı. Mekanik: Bugün 82.841,58 TL ödersin, 180 gün sonra 100.000 TL alırsın → 17.158,42 TL iskonto = faiz (yıllık basit %42; dersteki hesaplayıcının örneği). Yıllık getiri formül: (iskonto/alış) × (365/vade) × 100. Kullanım: TCMB açık piyasa işlemlerinde, banka likidite yönetiminde, kısa vadeli para piyasası fonlarında temel araç. Risk: kredi riski en düşük; sadece faiz riski var (vade öncesi satarsa piyasa fiyatı dalgalanabilir).
Devlet TahviliUzun vadeli kuponlu
DEVLET TAHVİLİ
1 yıl üstü, kuponlu — Devlet Tahvili: Hazine'nin 1 yıldan uzun vadeli (2, 3, 5, 10 yıllık) borçlanma aracı. Kupon ödemeli: tipik 6 ayda bir kupon, vade sonunda anapara. Tipler: (a) Sabit kuponlu: ihraç tarihinde kupon belirlenir, vade boyunca sabit; (b) Değişken kuponlu (FRN): kupon TLREF veya enflasyon endeksine bağlı, dönem dönem değişir; (c) TÜFE'ye Endeksli: anapara enflasyona göre güncellenir, üzerine reel kupon eklenir. Yatırımcı: emeklilik fonu, sigorta, banka, yabancı yatırımcı. Türkiye 2026: 10 yıllık devlet tahvili getirisi piyasa için temel referans (benchmark).
EurobondYabancı para cinsi
EUROBOND
Yabancı para cinsi devlet borçlanması — Eurobond: T.C. Hazine'nin yabancı para cinsinde (USD, EUR) ihraç ettiği uluslararası borçlanma aracı. Kelimedeki "euro" Avrupa anlamında değil — ihraç edildiği ülke dışı para birimi demek (terminoloji). Karakteristikler: (a) Vadeler 5-30 yıl; (b) Sabit kupon, 6 ayda bir; (c) Yabancı yatırımcı tabanı (uluslararası fonlar, merkez bankaları); (d) İşlem yeri OTC ve büyük borsalar (Frankfurt, Lüksemburg, Londra); (e) Kredi notu Türkiye'nin egemen kredi notuna bağlı (Moody's/S&P/Fitch). Yerli yatırımcı için: hem kur kazancı/zararı hem faiz getirisi içerir. TL DİBS'inden farkı: para birimi ve yatırımcı tabanı.
Hazine İhalesiİhale yöntemleri
HAZİNE İHALE SİSTEMİ
TAP ve İhale ile DİBS satışı — Hazine ihalesi: T.C. Hazine'nin yıllık borçlanma planı kapsamında, belirli takvim aralıklarla DİBS satması. İki ana yöntem: (a) İhale: belirli bir DİBS için yatırımcılardan teklif toplanır; en düşük getiri tekliflerinden başlayarak satış yapılır (Hazine için en avantajlı). Türkiye'de çoklu fiyat ihale (her teklif sahibi kendi fiyatından alır) ve tek fiyat ihale (kesinleşen tek fiyattan herkes alır) sistemleri var. (b) TAP: belirli ürünler için sürekli açık satış; piyasa fiyatından alınabilir. Katılımcılar: bankalar (yetkili kuruluşlar), aracı kurumlar, kurumsal yatırımcılar, bireysel (sınırlı). Likidite: ihale sonrası ikincil piyasada (Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası) anlık alım-satım.
Getiri EğrisiVade-getiri ilişkisi
GETİRİ EĞRİSİ (YIELD CURVE)
Vadeye göre faiz haritası — Getiri eğrisi: Aynı kredi kalitesindeki (örn. T.C. Hazine) borçlanma araçlarının vadeye göre getiri seviyelerinin grafiği. Üç ana şekil: (a) Normal eğri (yukarı eğimli) — kısa vade düşük, uzun vade yüksek; ekonomik büyüme beklentisi. (b) Düz eğri — tüm vadelerde benzer; geçiş dönemi. (c) Ters eğri (aşağı eğimli) — kısa vade yüksek, uzun vade düşük; resesyon sinyali; merkez bankası enflasyonla mücadelede sıkı. Türkiye 2025-26: ters eğri yaygın; TCMB politika faizi yüksek, uzun vade getiriler kademeli düşüş bekleniyor. Eğri analizi: ekonomi politikası ve gelecek faiz beklentilerinin en güçlü göstergesi.
TCMB APİRepo ve para politikası
TCMB AÇIK PİYASA İŞLEMLERİ
Para politikası ve DİBS — TCMB Açık Piyasa İşlemleri (APİ): TCMB'nin para politikasını uygulamak için bankalara DİBS karşılığı likidite verme veya çekme işlemleri. İki ana türü: (a) Repo: TCMB bankalardan DİBS alır, geri ödeme taahhüdü ile likidite verir. (b) Ters repo: TCMB bankalara DİBS satar, geri alma taahhüdü ile likidite çeker. Vade: 1 hafta (politika faizi), gecelik. Etki mekanizması: TCMB politika faizini değiştirdiğinde, repo işlemlerinin maliyeti değişir → bankaların fonlama maliyeti değişir → kredi-mevduat faizleri etkilenir → enflasyon ve büyüme. DİBS bu sistemin teminat aracı: bankalar elindeki DİBS'leri repo işlemlerinde kullanır. Bu nedenle DİBS bankacılık sisteminin likidite damarı.
Sektörde nasıl çalışır?
DİBS portföy yönetimi
Banka Hazine
Bir bankanın hazine birimi her gün milyarlarca TL'lik DİBS portföyü yönetir. Faiz beklentisine göre duration ayarı: faiz düşüş bekleniyorsa uzun vadeli tahvil ağırlığı artar (fiyat artışı kar). Aynı zamanda repo işlemlerinde teminat olarak DİBS kullanılır. SPL Düzey 3 + Türev lisansı bu masada zorunlu.
Uzun vadeli DİBS yatırımı
Emeklilik Fonu
Bireysel emeklilik fonları (BES) portföylerinin önemli kısmını 10-30 yıl vadeli devlet tahvillerinde tutar. Düzenli kupon geliri + vade güvenliği. TÜFE'ye endeksli DİBS tercih edilir; reel getiri korunur.
İhaleye katılım
Yetkili Kuruluş
Hazine Yetkili Kuruluşu olan bankalar (12-15 büyük banka) ihalelerde doğrudan teklif iletir. Kendi pozisyonu için, ya da müşteri adına. İhale sonrası dakikalar içinde ikincil piyasada satış yaparak komisyon kazanır.
Likidite yönetimi
Tcmb Open Market Desk
TCMB'nin Açık Piyasa İşlemleri masası her sabah piyasa likidite durumunu izler; 1 hafta vadeli repo veya ters repo ihalesi ile politika faizi seviyesini sağlar. Bankalar burada DİBS karşılığı kısa vadeli fonlanır. Para politikasının operasyonel kalbi.
Yaygın Tuzaklar — 4 Karıştırma
1. "Hazine bonosu ile devlet tahvili aynı şeydir" yanlış
Hazine bonosu ve devlet tahvili birbirinin yerine kullanılabilir kavramlardır.
Vade ile ayrılır. Hazine bonosu 1 yıldan kısa vadeli, kupon ödemez (iskontolu satılır). Devlet tahvili 1 yıldan uzun vadeli, kuponlu (genelde 6 ayda bir kupon ödenir). Faiz hesabı da farklı: bonoda iskonto = nominal − alış; tahvilde periyodik kupon. SPL'de bu fark her sınavda çıkar.
2. "DİBS'in kredi riski yüksek çünkü Türkiye gelişmekte olan bir ülke" yanlış
Türkiye DİBS'leri yerli piyasada yüksek kredi riski taşır.
Yerli piyasada DİBS kredi riski en düşüktür. T.C. Hazine'nin TL cinsi borçlarını ödeme yetisinde teorik olarak sorun yok (vergi + para basma yetkisi). Eurobond'lar farklı: yabancı para cinsi olduğu için döviz riski + egemen kredi riski (uluslararası kredi notları — Moody's/S&P/Fitch). Yerli vs Eurobond ayrımı kritik; SPL'de sıkça karıştırılır.
3. "Getiri eğrisi her zaman yukarı eğimlidir" yanlış
Normal getiri eğrisi her zaman yukarı eğimlidir; ters eğri olağanüstü durumdur.
Türkiye 2025-26 döneminde ters eğri yaygındır. Yüksek enflasyon, sıkı para politikası, gelecek faiz indirim beklentisi → kısa vade yüksek, uzun vade düşük. Bu Türkiye için "olağan" bir durum. Gelişmiş ekonomilerde ters eğri tipik resesyon sinyali, ama gelişmekte olan ülkelerde ekonomik durumun farklı yansıması olabilir.
4. "TCMB DİBS satarak para çıkarır" yanlış
TCMB ters repo ile DİBS sattığında piyasaya para verir.
TCMB DİBS satarak (ters repo) piyasadan para çeker. Mantık: bankalara DİBS satılır, karşılığında bankalar paralarını verir → piyasada para azalır → faizler yükselme baskısı. Tersine: TCMB DİBS alırsa (repo) piyasaya para verir; faizler düşme baskısı. Klasik karıştırma: "DİBS satışı" para girişi gibi görünebilir ama merkez bankası perspektifinde tam tersi etki yaratır.
Bir yatırımcı 500.000 TL'sini 6 aylık (180 gün) Hazine bonosuna yatıracak. İhalede ortalama yıllık getiri %44 olarak belirlendi. Şu soruları yanıtla: (1) Yatırımcının ödeyeceği iskontolu fiyat kaç TL? (2) Vade sonu alacağı toplam tutar nedir? (3) 6 ay sonunda net kazancı nedir, yıllık getirisi tutarlı mı? (4) Aynı 500K TL ile 1 yıllık devlet tahvili (kupon %40, yıllık) alsaydı kazancı nasıl olurdu? (5) Hangi seçenek daha karlı? (6) Vade ortasında satması gerekirse fiyatı ne etkiler? (7) Vergi tevkifatı nasıl uygulanır?
Cevabı göster
500K TL DİBS Yatırımı: 7 Boyut
1. İSKONTOLU FİYAT
Formül: İskontolu Fiyat = Nominal / (1 + faiz × vade/365)
= 500.000 / (1 + 0.44 × 180/365)
= 500.000 / 1.21699
= 410.847 TL (yaklaşık).
Yatırımcı bugün 410.847 TL öder, 6 ay sonra 500.000 TL alır.
2. VADE SONU TOPLAM
500.000 TL (nominal değer). Hazine bonosunda kupon yok; vade sonunda sadece nominal ödenir.
3. NET KAZANÇ ve TUTARLILIK
İskonto (kazanç): 500.000 − 410.847 = 89.153 TL.
6 ay getirisi: 89.153/410.847 × 100 = %21.70.
Yıllık efektif getiri: %21.70 × 365/180 = %44.0.
✓ Tutarlı; ihaledeki %44 yıllık faiz ile uyumlu.
4. ALTERNATIF — DEVLET TAHVİLİ %40 KUPON
Senaryo: 500K TL nominal, 1 yıl, kupon %40 yıllık (varsayım: 6 ayda bir 200K kupon değil, daha gerçekçi olarak 6 ayda bir %20 = 100K kupon).
Hesap: 6 ayda bir 100K kupon × 2 dönem = 200K kupon; vade sonu 500K nominal → toplam ödeme 700K.
Yatırımcı yatırımı 500K (par) varsayalım: yıl sonunda toplam 700K aldı → kazanç 200K, %40 yıllık.
Eğer 6 aydaki ilk kupon yatırılırsa: 100K + 100K (6.ay)×(1+0.40×6/12) = 100K + 120K = 220K + 500K = 720K.
Bileşik etki: tahvil ile %42 efektif yıllık getiri yaklaşımı.
5. KARŞILAŞTIRMA
Hazine Bonosu (6 ay, %44): 6 ayda 89.153 TL kazanç → yıllık %44.
Devlet Tahvili (1 yıl, %40 kupon): 1 yılda ~200K kazanç → yıllık ~%40 (basit) veya %42 (bileşik).
Sonuç: Hazine bonosu (HB) %44 ile bu örnekte daha karlı; ancak vade ve risk farklı.
HB avantaj: kısa vade, faiz değişim riski düşük, hızlı likidite. DT avantaj: faiz düşüşünden faydalanma, sermaye kazancı potansiyeli, daha az re-investment riski.
6. VADE ORTASI SATIŞ
HB'yi vade ortasında satarsa fiyat o anki piyasa faizine göre yeniden hesaplanır:
Faiz düşmüş ise (örn. %44 → %38): bono fiyatı yükselir, sermaye kazancı.
Faiz yükselmiş ise: bono fiyatı düşer, sermaye kaybı.
Genel kural: faiz ile fiyat ters orantılıdır (önceki Borçlanma Araçları dersinden).
7. VERGİ TEVKİFATI
DİBS gelirlerinde vergi tevkifatı yatırımcı tipine ve dönem koşullarına göre değişir.
Tipik bireysel yatırımcı: %10 stopaj uygulanır.
Banka, sigorta, fon, kurumsal yatırımcı: %0 stopaj (genelde).
89.153 TL kazançta tipik bireysel: 8.915 TL stopaj → net 80.238 TL.
Stopaj kaynakta kesilir; ek beyan gerekmez.
SPL/SPK SINAV İPUCU
Bu vakada 5 kritik kavram:
• İskontolu fiyat formülü: Nominal / (1 + faiz × vade/365)
• Yıllık efektif getiri: (iskonto/alış) × (365/vade)
• HB vs DT: vade ve kupon yapısı farkı
• Vade öncesi satış: faiz değişimi ile fiyat etkileşimi
• Stopaj: yatırımcı tipine göre değişen vergi yükü
SPL Düzey 1-2-3 sınavlarında bu hesaplar sürekli farklı senaryolarla çıkar.
Kendini dene
Mini Quiz
Özet — Akılda Kalanlar
- DİBS (Devlet İç Borçlanma Senetleri): T.C. Hazine'nin iç piyasada TL cinsi ihraç ettiği borçlanma araçları. 4749 sayılı Kanun kapsamında.
- Kredi riski en düşük: yerli piyasada — devlet vergi + para basma yetkisi. Tüm diğer araçların referansı (benchmark).
- SPK Borçlanma Tebliği VII-128.8 ile düzenlenmez: ihraçcı şirket değil devlet; kendi yasal çerçevesi var.
- 6 ana DİBS türü: Hazine bonosu (≤1 yıl, iskontolu), Devlet tahvili (>1 yıl, kuponlu), Eurobond (yabancı para), Kira sertifikası (faizsiz), TÜFE'ye endeksli, Altın tahvili.
- Hazine bonosu: vade ≤364 gün, kupon yok, iskontolu satış. Vade tipik 91/182/364 gün.
- Devlet tahvili: vade >1 yıl, kuponlu (tipik 6 ayda bir), vade sonunda anapara.
- İskontolu fiyat formülü: Nominal / (1 + faiz × vade/365).
- Yıllık efektif getiri: (iskonto/alış) × (365/vade) × 100.
- Eurobond: yabancı para cinsi (USD, EUR), 5-30 yıl vade, OTC ve büyük borsalar (Frankfurt, Lüksemburg, Londra).
- TÜFE'ye endeksli DİBS: anapara enflasyonla güncellenir; reel getiri sabit; emeklilik fonları için ideal.
- Hazine ihalesi: çoklu fiyat (her teklif sahibi kendi fiyatından alır) veya tek fiyat (kesinleşen tek fiyat) yöntemleri.
- TAP: belirli ürünler için sürekli açık satış; ihale yapılmaz, her an erişilebilir.
- Yetkili Kuruluş: ihalelere doğrudan katılabilen büyük bankalar (12-15 banka).
- Getiri eğrisi (yield curve): aynı kredi kalitesindeki araçların vadeye göre getiri grafiği.
- 3 ana eğri şekli: Normal (yukarı eğimli), Düz (flat), Ters (inverted — kısa vade yüksek).
- Türkiye 2025-26: ters getiri eğrisi yaygın; TCMB politika faizi yüksek, piyasa indirim bekliyor.
- TCMB Açık Piyasa İşlemleri (APİ): Repo (DİBS alır, para verir) / Ters Repo (DİBS satar, para çeker).
- Para politikası aktarım: politika faizi → APİ maliyeti → banka fonlama → kredi/mevduat faizi → enflasyon ve büyüme.
- DİBS bankacılık likidite damarı: bankalar bilançolarında milyarlarca TL DİBS taşır; repo teminatı olarak kullanır.
- Stopaj: bireysel yatırımcı tipik %10; kurumsal (banka/fon/sigorta) tipik %0.
Dayanak ve kaynaklar
- Açık Kaynak Mevzuat ve Referanslar
- 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun — Hazine borçlanma yetkisi ve sınırları. Mevzuat.gov.tr.
- 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu — m.4 ve m.52 (Açık Piyasa İşlemleri yetkisi). Mevzuat.gov.tr.
- Devlet İç Borçlanma Senetlerine Dair Genel Esaslar Yönetmeliği — DİBS ihraç süreçleri. Resmi Gazete.
- Hazine ve Maliye Bakanlığı — İç Borçlanma Stratejisi ve Yıllık Programlar — borçlanma takvimi, ihraç planları. hmb.gov.tr (kamu yayını).
- Hazine ve Maliye Bakanlığı — DİBS İhale Sonuçları Arşivi — geçmiş ihale verileri (kamu erişimi). hmb.gov.tr.
- TCMB — Açık Piyasa İşlemleri Sistemi Belgeleri — repo/ters repo işleyişi (kamu yayını). tcmb.gov.tr.
- TCMB — Para Politikası Kurulu (PPK) Kararları ve Toplantı Özetleri — politika faizi kararları (kamu erişimi). tcmb.gov.tr.
- Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası Yönetmeliği — DİBS ikincil piyasası kuralları. borsaistanbul.com.
- Takasbank — DİBS Takas ve Saklama Yönetmeliği — kupon ödemeleri, itfa, nakit/kıymet hareketi. takasbank.com.tr.
- Hazine Varlık Kiralama A.Ş. (HVKŞ) Kuruluş Belgesi — kira sertifikası ihracı. hmb.gov.tr.
- Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) — TÜFE Verileri — TÜFE'ye endeksli DİBS hesabı için resmi kaynak. tuik.gov.tr.
- SPL Sınav Konuları ve Alt Konu Başlıkları — spl.com.tr/sinav-konulari-ve-alt-konu-basliklari (resmi müfredat).
- SPL Sınav Çalışma Notları — spl.com.tr/sinav-calisma-notlari.
- Resmî Gazete Arşivi — resmigazete.gov.tr.
- CC0 / Kamu Malı / Resmî
- Tüm referanslar kamu erişimine açık, telifsiz ve resmî kaynaklardır. Ders içeriği bu kaynaklardan paraphrase edilerek hazırlanmış olup hiçbir telifli eğitim materyali kullanılmamıştır.