Türev Ürünler Modül Değerlendirme
Türev Modül Değerlendirme
SPL LisanslamaBölüm 9 · TUR1 — Türev AraçlarDers 9.8
Türev Modül Değerlendirme
TÜR1.8 · Modül Değerlendirme · 20 Soru · Sınav Tarzı
Türev Ürünler modülünün 20 soruluk kapsamlı değerlendirmesi. VİOP'tan Greek'lere, opsiyon stratejilerinden swap'lara, ISDA'dan Basel III risk yönetimine — modülde işlenen 7 dersten dengeli dağılım. Her sorunun arkasında çözüm açıklaması ve hangi derse gönderme yapıldığı belirtilmiştir.
Değerlendirme sınavı
Sınav kapsamı
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar — Zorunlu
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Sınav Bilgileri
Toplam soru sayısı: 20
Format: 4 şıklı çoktan seçmeli, anlık geri bildirimli
Konu dağılımı:
- TÜR1.1 — Türev Araçlara Giriş ve VİOP: 2 soru (4 türev türü, VİOP yapısı)
- TÜR1.2 — Vadeli İşlem Sözleşmeleri Detay: 3 soru (long/short, BIST 30 future, mark-to-market, marjin)
- TÜR1.3 — Opsiyon Sözleşmeleri Temelleri: 3 soru (call/put, ITM/ATM/OTM, payoff diyagram)
- TÜR1.4 — Opsiyon Stratejileri: 3 soru (covered call, protective put, spread, straddle)
- TÜR1.5 — Greekler ve Opsiyon Fiyatlama: 2 soru (Delta, Gamma, Black-Scholes)
- TÜR1.6 — Swap Sözleşmeleri ve OTC Türevler: 4 soru (IRS, currency swap, CDS, ISDA, CCP)
- TÜR1.7 — Türev Risk Yönetimi: 3 soru (VAR, ES, stress test, Basel III)
Zorluk dağılımı: 6 kolay · 10 orta · 4 zor
Başarı seviyeleri: 18-20 → Mükemmel · 15-17 → Çok İyi · 12-14 → İyi · 9-11 → Geçer · 0-8 → Yetersiz
Sınavın bölümleri
- TÜR1.1 · TÜREV ARAÇLARA GİRİŞ ve VİOP — 2 Soru (Soru 1–2)
- TÜR1.2 · VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİ DETAY — 3 Soru (Soru 3–5)
- TÜR1.3 · OPSİYON SÖZLEŞMELERİ TEMELLERİ — 3 Soru (Soru 6–8)
- TÜR1.4 · OPSİYON STRATEJİLERİ — 3 Soru (Soru 9–11)
- TÜR1.5 · GREEKLER ve OPSİYON FİYATLAMA — 2 Soru (Soru 12–13)
- TÜR1.6 · SWAP SÖZLEŞMELERİ ve OTC TÜREVLER — 4 Soru (Soru 14–17)
- TÜR1.7 · TÜREV RİSK YÖNETİMİ — 3 Soru (Soru 18–20)
İlerleme
0 doğru · 0 / 20 yanıtlandı
Türev Modül Değerlendirme
KOLAY
01Aşağıdaki türev araçlarından hangisi borsada işlem gören standart bir sözleşmedir?
Future (vadeli işlem). 4 ana türev türü: (1) Forward — bilateral OTC, özelleşik vade ve büyüklük; (2) Future — borsada işlem gören standart sözleşme (VİOP, CME, Eurex); (3) Option — alıcının hak satıcının yükümlülük taşıdığı sözleşme (hem borsada hem OTC); (4) Swap — iki tarafın nakit akışlarını takas ettiği sözleşme (genelde OTC). Future'ın özellikleri: standart kontrat büyüklüğü, sabit vade tarihleri, merkezi takas (CCP) garantisi, günlük mark-to-market, şeffaf fiyat. Türkiye VİOP: BIST 30 endeks future, döviz future (USD/TL, EUR/TL), tek pay future, emtia future. A şıkkı yanlış: Forward bilateral OTC; standart değil. B şıkkı yanlış: Swap %95+ OTC; standart sözleşme değil. D şıkkı yanlış: "Bilateral OTC" ifadesi zaten standart olmadığını gösterir. Doğru: C.TÜR1.1 · 4 türev türü
KOLAY
02VİOP'ta türev sözleşmelerinin merkezi takasını ve karşı taraf riski yönetimini hangi kurum üstlenir?
Takasbank (CCP — Central Counterparty). VİOP yapısı: Borsa İstanbul (işlem platformu) + Takasbank (merkezi takas) + MKK (kayıt). Takasbank rolü: (1) Novation — alıcı ve satıcının arasına girer, her iki tarafın da karşı tarafı olur. (2) Initial Margin (IM) — pozisyon açılışta peşin teminat alır. (3) Variation Margin (VM) — günlük mark-to-market sonucu pozisyon değer değişimlerini günlük olarak takas eder. (4) Default Fund — üye katkıları ile risk havuzu yönetir. (5) Default Waterfall — bir üye default ederse sıralı kademelerle zarar absorbe eder. A şıkkı yanlış: BDDK banka düzenleyicisi; CCP rolü yok. C şıkkı yanlış: MKK pay/tahvil kayıt kuruluşu; türev takas yetkisi yok. D şıkkı yanlış: TCMB para politikası kurulu; takas yapmaz. Önemi: Takasbank'ın CCP modeli sayesinde VİOP türevlerde karşı taraf riski neredeyse sıfırdır → 2008 sonrası bilateral OTC için de Takasbank Cleared OTC platformu kuruldu (2018). Doğru: B.TÜR1.1 · VİOP yapısı
ORTA
03BIST 30 endeks future sözleşmesinin tick value'su nasıl hesaplanır? Endeks değeri 11.000 ve kontrat büyüklüğü 100 TL × endeks.
100 × 0,01 = 1 TL (en küçük fiyat hareketi başına). Tick value formülü: Kontrat büyüklüğü × Tick size (en küçük fiyat hareketi). BIST 30 endeks future örnek: kontrat büyüklüğü = 100 TL × endeks; tick size = 0,01 endeks puanı; tick value = 100 × 0,01 = 1 TL. Anlam: endeks 11.000,00'dan 11.000,01'e çıkarsa long pozisyon sahibi her sözleşme başına 1 TL kazanır. Pratik örnek: 10 sözleşme long; endeks 11.000 → 11.050 (5.000 tick × 1 TL × 10 sözleşme) = +50.000 TL kar. A şıkkı yanlış: kontrat büyüklüğü dikkate alınmamış. B şıkkı yanlış: endeks değeri tick value hesabında kullanılmaz. C şıkkı yanlış: bu pozisyon değeri (notional), tick value değil. VİOP gerçek tick yapısı: BIST 30 future tick size = 0,025 puan; tick value = 100 × 0,025 = 2,50 TL. (Soru basitleştirilmiş hipotetik örnek.) Önemi: tick değeri pozisyon büyüklüğü ve P&L hesaplama için kritik. Doğru: D.TÜR1.2 · Tick value
ORTA
04Future sözleşmesinde mark-to-market (günlük değerleme) mekanizması ne anlama gelir?
Pozisyonun günlük olarak fiyatlandırılması ve kar/zararın taraflar arasında günlük takasının yapılması. Mark-to-market mekanizması: future pozisyonu her işlem günü sonunda "settlement price" (kapanış fiyatı) ile değerlenir; pozisyon değer değişimi "variation margin" olarak günlük takas edilir. Önemi: (1) Karşı taraf riski azaltma — biriken zararlar günlük olarak ödendiği için riskler hesap geneline yayılmaz. (2) Marjin çağrısı (margin call) — hesap bakiyesi minimum marjin altına düşerse trader ek teminat yatırır. (3) Şeffaflık — pozisyon değeri her gün net görünür. Pratik örnek: 10 sözleşme long BIST 30 future; gün sonunda endeks 50 puan düşmüş; tick value 2,5 TL × 50 puan/0,025 tick × 10 sözleşme = 50.000 TL günlük kayıp; bu tutar trader hesabından çekilir, karşı taraf hesabına eklenir. B şıkkı yanlış: future pozisyonu vadeye kadar tutmak zorunlu değildir; offset (ters işlem) ile her zaman kapatılabilir. C şıkkı yanlış: tam tersi — günlük takas yapılır, sadece vade sonu değil. D şıkkı yanlış: pozisyon büyüklüğü değişmez, sadece değeri günlük güncellenir. Karşılaştırma — forward: forward'da mark-to-market yoktur; tüm P&L vade sonu tek seferde gerçekleşir → karşı taraf riski yüksek. Doğru: A.TÜR1.2 · Mark-to-market
ZOR
05Bir trader 50 sözleşme USD/TL future short pozisyon açıyor. Future fiyatı 35,5'ten 36,0'a yükseliyor. Kontrat büyüklüğü 1.000 USD. Trader'ın P&L'i nedir?
-25.000 TL (zarar — short pozisyon, fiyat yükseldi). Hesaplama: Fiyat değişimi = 36,0 - 35,5 = +0,5 TL/USD. Pozisyon başına etki = 0,5 × 1.000 USD = 500 TL/sözleşme. Toplam = 50 sözleşme × 500 TL = 25.000 TL. Short pozisyonda fiyat yükselişi zarar getirir. → P&L = -25.000 TL. Long vs Short payoff mantığı: (a) Long: fiyat yükselirse kar; düşerse zarar. (b) Short: fiyat yükselirse zarar; düşerse kar. Pratik anlamı: trader 35,5 fiyatından satma yükümlülüğü aldı; şimdi fiyat 36,0 olduğu için 0,5 TL/USD kayıp ediyor; pozisyonu kapatmak isterse 36,0'dan future almalı. Mark-to-market: bu 25.000 TL trader'ın hesabından alınır, long pozisyon sahibinin hesabına eklenir. B şıkkı yanlış: short fiyat yükselişinde zarar eder, kar etmez. C ve D yanlış: hesap yanlış (50 × 1000 × 0,5 = 25.000 TL). Marjin çağrısı: trader'ın hesabında 50.000 TL initial margin varsa; 25.000 TL kayıp = bakiye 25.000 TL'ye düşer. Maintenance margin (örn. 40.000 TL) altına düşerse → marjin çağrısı: 25.000 TL ek teminat veya pozisyon kapatma zorunluluğu. Doğru: A.TÜR1.2 · Long/Short P&L
KOLAY
06Call (alım) opsiyonu alıcısı ne hak elde eder?
Vade tarihinde (veya öncesinde) dayanak varlığı belirli fiyattan (kullanım fiyatı) satın alma hakkı — yükümlülük değil. Opsiyon temel mantığı: alıcı (long) opsiyon primi öder ve hak elde eder; satıcı (short — yazıcı) primi alır ve yükümlülük alır. Call opsiyonu: alıcı kullanım fiyatından dayanak varlığı satın alma hakkı; spot fiyat yükseldiğinde değer kazanır. Put opsiyonu: alıcı kullanım fiyatından dayanak varlığı satma hakkı; spot fiyat düştüğünde değer kazanır. Asimetrik yapı: alıcı maksimum kayıp = ödenen prim (sınırlı); satıcı için kayıp teorik olarak sınırsız (call satıcı için) veya kullanım fiyatı kadar (put satıcı için). A şıkkı yanlış: bu short call (yazıcı) yükümlülüğüdür; alıcı değil. B şıkkı yanlış: yükümlülük değil hak; ayrıca forward yapısıdır. C şıkkı yanlış: bu put opsiyonu tanımı (satma hakkı). Pratik örnek: BIST 30 endeksi 11.000; 11.500 kullanım fiyatlı 1 ay vadeli call alındı, prim 200 TL. Endeks 12.000'e çıkarsa call kullanılır → 500 TL içsel değer - 200 TL prim = +300 TL kar. Endeks 11.500 altında kalırsa kullanılmaz → -200 TL kayıp (sadece prim). Doğru: D.TÜR1.3 · Call tanımı
KOLAY
07Spot fiyat 110 TL, kullanım fiyatı 100 TL olan bir call opsiyonu hangi durumdadır?
ITM (In-The-Money) — içsel değeri 10 TL. Call opsiyonu durumları: (a) ITM (In-The-Money): spot > kullanım fiyatı; içsel değer = spot - kullanım = 110 - 100 = 10 TL. (b) ATM (At-The-Money): spot ≈ kullanım fiyatı; içsel değer ≈ 0. (c) OTM (Out-of-The-Money): spot < kullanım fiyatı; içsel değer = 0 (negatif olamaz). İçsel değer formülü — Call: max(S - K, 0); örnek olayda max(110 - 100, 0) = 10 TL. Put için tersi: ITM: spot < K; OTM: spot > K; içsel değer = max(K - S, 0). Tüm opsiyon değeri = İçsel Değer + Zaman Değeri; örn. bu call'un piyasa primi 12 TL ise, zaman değeri = 12 - 10 = 2 TL. Vade yaklaştıkça zaman değeri sıfıra yaklaşır (theta erozyonu). A şıkkı yanlış: spot ile kullanım fiyatı eşit değil; ATM değil. C şıkkı yanlış: spot > kullanım, OTM değil. D şıkkı yanlış: bir opsiyon aynı anda iki durumda olamaz. Sınav tuzağı: "hangi opsiyonu kullanırsın?" — ITM call'lar kullanılır; OTM call'lar kullanılmaz ("süresi dolar"). Doğru: B.TÜR1.3 · ITM/ATM/OTM
ORTA
08Bir trader 5 TL prim ödeyerek 100 TL kullanım fiyatlı long call aldı. Vade tarihinde spot 108 TL ise pozisyonun net P&L'i nedir?
+3 TL kar (içsel değer - prim). Long call vade sonu P&L formülü: P&L = max(S - K, 0) - Prim. Hesaplama: max(108 - 100, 0) - 5 = 8 - 5 = +3 TL. Mantık: spot 108, kullanım 100 → call kullanılır → 100'den alıp 108'den satılabilir → 8 TL içsel değer. Bu içsel değerden başta ödenen 5 TL prim çıkarılır → net 3 TL kar. Long call payoff: (a) Spot < 100 (OTM): opsiyon kullanılmaz; kayıp = -5 TL (sadece prim). (b) Spot 100-105 arası: kullanılır ama prim çıkartınca zarar. (c) Spot = 105 (Break-even): 105 - 100 - 5 = 0; ne kar ne zarar. (d) Spot > 105: net kar; teorik olarak sınırsız. A şıkkı yanlış: prim dikkate alınmamış. B şıkkı yanlış: ITM'de opsiyon kullanılır; sadece OTM'de prim kayıp olur. C şıkkı yanlış: prim eklenmez, çıkarılır (long sahibinin maliyetidir). Break-even noktası: K + Prim = 100 + 5 = 105; spot 105 üstünde kar başlar. Pratik öneri: option pozisyonlarda her zaman "break-even" hesabı yap → ne kadar yükselmesi gerekir net kar için? Doğru: D.TÜR1.3 · Long call P&L
ORTA
09Covered Call stratejisi nasıl tasarlanır ve hangi piyasa görüşünü yansıtır?
Long pay + Short call → yatay/hafif yükseliş beklentisi; ek prim geliri. Covered Call yapısı: yatırımcının elinde dayanak pay (long pay) zaten vardır; üzerine OTM call satar (short call). Mantık: pay portföyünden ek prim geliri elde etmek; pay yatay seyirde veya hafif yükselişte ideal. Senaryo analizi: (a) Pay yatay/hafif yükseliş: call OTM kalır, prim ek gelir olarak kalır → optimal sonuç. (b) Pay güçlü yükseliş (kullanım üstü): call ITM olur, pay teslim edilir, ek yükseliş kazanılmaz → fırsat maliyeti. (c) Pay düşüş: pay değer kaybeder ama prim küçük teselli sağlar → kayıp sınırlı azaltılır. Pratik örnek: yatırımcı 100 TL'den 1.000 pay aldı (100K TL); 110 TL kullanım fiyatlı 1 ay vadeli call sattı (5 TL prim × 1.000 = 5K). Pay 105'te kalırsa: pay değer kazanır + prim 5K kazanç. Pay 115'e çıkarsa: pay 110'dan teslim, ek kazanç sınırlanır. B şıkkı yanlış: long pay + long call "speculative bullish" = yüksek leverage; covered call değil. C ve D yanlış: covered call long pay tabanlıdır, short pay değil. Sınav tuzağı: "covered" = pay ile teminat altına alınmış; "naked call" = pay olmadan satılan call (sınırsız risk). Doğru: A.TÜR1.4 · Covered Call
ORTA
10Bir yatırımcı yüksek volatilite bekliyor ama yönü belirsiz (yukarı veya aşağı kuvvetli hareket). En uygun strateji hangisidir?
Long Straddle (aynı kullanım fiyatından long call + long put). Long Straddle yapısı: aynı kullanım fiyatlı + aynı vadeli long call + long put. Mantık: spot fiyat hangi yöne giderse gitsin, biri kazanır → yön belirsiz ama büyüklük büyük olur diye düşünenlere uygun. Maksimum kayıp: ödenen toplam prim (call prim + put prim); spot kullanım fiyatında kalırsa her ikisi de OTM olur. Maksimum kazanç: yön ne olursa olsun teorik olarak sınırsız (call yukarı için, put aşağı için). Break-even noktası: (a) Yukarı break-even = K + Toplam Prim. (b) Aşağı break-even = K - Toplam Prim. Pratik kullanım: kazanç açıklaması (earnings), seçim sonuçları, makro veri açıklaması, merkez bankası kararları → fiyat şoku beklentisi. Pratik örnek: BIST 30 endeksi 11.000; 11.000 kullanım fiyatlı 1 ay vadeli straddle (call 300 + put 280 = 580 toplam prim). Endeks 12.000'e çıkarsa: call 1000 değer + put 0; 1000 - 580 = +420 kar. Endeks 10.000'e düşerse: call 0 + put 1000 değer; 1000 - 580 = +420 kar. Endeks 11.000 yakın kalırsa: zarar. A şıkkı yanlış: Bull Call Spread = yön belirli (yukarı) bekleyiş için. B şıkkı yanlış: Iron Condor = düşük volatilite beklentisi (yatay). D şıkkı yanlış: Covered Call = yatay seyir. Strangle alternatifi: long straddle yerine farklı kullanım fiyatlı OTM call + OTM put → daha ucuz ama daha geniş break-even bandı. Doğru: C.TÜR1.4 · Long Straddle
KOLAY
11Protective Put stratejisi nasıl tasarlanır?
Long pay + Long put → pay portföyünü düşüş riskine karşı sigortalama. Protective Put yapısı: yatırımcı elinde long pay tutar; üzerine long put alır (genelde OTM, kullanım fiyatı spot'un altında). Mantık: pay düşerse put değer kazanır → kayıp sınırlanır; pay yükselirse put OTM kalır ama pay kazancı devam eder (sigorta primi gibi). Maksimum kayıp: (Spot - Kullanım Fiyatı) + Put Primi → tam koruma. Maksimum kazanç: sınırsız (pay'ın yükseliş potansiyeli). Pratik örnek: yatırımcı 100 TL'den 1.000 pay aldı (100K TL); 90 TL kullanım fiyatlı 3 ay vadeli put aldı (3 TL prim × 1.000 = 3K). Senaryolar: (a) Pay 70'e düşerse: pay kayıp -30K; put kazanç +20K; toplam = -10K - 3K prim = -13K. (Sigortasız olsaydı: -30K). (b) Pay 130'e çıkarsa: pay kazanç +30K; put -3K; toplam = +27K. (c) Pay 100'de kalırsa: pay 0; put -3K (prim kayıp). Sigorta benzetmesi: ev sigortası → ev yanmazsa prim kayıp; yanarsa tazminat alınır. B şıkkı yanlış: short pay + long put = double bear strateji; protective put değil. C şıkkı yanlış: long pay + short put = ek prim geliri ama düşüş riski açık (covered put). D şıkkı yanlış: long call + long put = straddle; pay sahipliği yok. Maliyet hesabı: protective put primi yıllık ~%2-5 portföy değeri; "sigorta primi" mantığı. Doğru: A.TÜR1.4 · Protective Put
ORTA
12Delta ne ifade eder ve ATM call opsiyonun deltası yaklaşık ne kadardır?
Spot fiyat duyarlılığı; ATM call delta ≈ +0,50. Delta tanımı: opsiyon priminin dayanak varlık fiyatındaki 1 birimlik değişime karşı duyarlılığı. ∂C/∂S formülüyle ifade edilir. Yorum: "spot 1 TL artarsa opsiyon primi delta kadar artar". Tipik Delta değerleri: (a) Call: 0 ile +1 arası; ITM call → 1'e yakın (örn. 0,8); ATM call → 0,5 civarı; OTM call → 0'a yakın (örn. 0,2). (b) Put: -1 ile 0 arası; ITM put → -1'e yakın; ATM put → -0,5 civarı; OTM put → 0'a yakın. Pratik kullanım: (1) Hedge ratio: 100 lot ATM call satıldıysa, 50 pay long pozisyon = delta-neutral. (2) Default olasılığı yaklaşımı: delta yaklaşık olarak "opsiyonun ITM bitirme olasılığı" olarak yorumlanabilir (basitleştirilmiş). (3) Pozisyon ekipmanı: ATM call delta 0,5 → 1 pay'a benzer maruziyet için 2 call al. A şıkkı yanlış: bu Vega tanımı; Delta değil. B şıkkı yanlış: bu Theta; Delta değil. D şıkkı yanlış: bu Rho; Delta değil. Ayrıca delta call için pozitiftir, put için negatif. Delta'nın değişimi (Gamma): spot hareket ettikçe delta değişir; ATM'de gamma maksimum (delta hızlı değişir). Doğru: C.TÜR1.5 · Delta
ZOR
13Black-Scholes opsiyon fiyatlama modelinde 5 girdi vardır. Aşağıdakilerden hangisi BU 5 girdiden değildir?
Pay'ın geçmiş getiri ortalaması (μ — ortalama getiri). Black-Scholes 5 girdisi: (1) S: spot fiyat; (2) K: kullanım fiyatı; (3) T: vade kalan süre (yıl olarak); (4) r: risksiz faiz oranı; (5) σ: volatilite (yıllık). Önemli not: μ (ortalama getiri) modelde YOKTUR. Bu Black-Scholes'un kritik özelliğidir → opsiyon fiyatı dayanak varlığın beklenen getirisinden bağımsızdır. Mantık: risk-neutral pricing — "hedge edilmiş portföy" risksiz faiz oranını kazanmalıdır; aksi halde arbitraj fırsatı oluşur. Bu çerçevede beklenen getiri μ devre dışı kalır. Pratik anlam: "pay'ın yüksek getiri beklentisi var" diye opsiyon daha pahalı olmaz; sadece volatilite, faiz, vade etkili. 5 girdinin opsiyon fiyatına etkisi: (a) S↑: call ↑, put ↓; (b) K↑: call ↓, put ↑; (c) T↑: hem call hem put ↑ (genelde); (d) r↑: call ↑, put ↓; (e) σ↑: hem call hem put ↑ (her iki taraflı). A, C, D doğru girdilerdir. İki BS varsayımı: (1) dayanak varlık log-normal dağılır; (2) sürekli işlem yapılabilir; (3) risksiz faiz ve volatilite vade boyunca sabittir; (4) temettü ödemesi yok (genişletilmiş modelde temettü dahil edilir); (5) Avrupai opsiyon (vade sonu kullanım). BS sınırlılıkları: "GIGO" — yanlış volatilite girdisi yanlış fiyat; volatility skew (gerçek piyasada volatilite kullanım fiyatına göre değişir); fat tail yok sayılır. Doğru: B.TÜR1.5 · Black-Scholes
KOLAY
14Faiz Swap (IRS) sözleşmesinde anapara nasıl muamele görür?
Anapara takas edilmez; sadece faiz ödemeleri takas edilir (notional). IRS'in kritik özelliği: anapara varsayımsal (notional) olarak kabul edilir; gerçekte taraflar arasında değiştirilmez. Mantık: aynı para biriminde anapara takasının ekonomik anlamı yoktur — taraflar zaten aynı para birimini kullanıyor. Sadece sabit ↔ değişken faiz farkı ödenir. İki bacak yapısı: (a) Sabit Bacak: tek taraf sabit oranda öder (örn. %42 yıllık). (b) Değişken Bacak: diğer taraf referans endeks (TLREF, SOFR, EURIBOR) + spread öder. Net ödeme prensibi: her tarihte sabit ile değişken arasındaki fark sadece bir taraf öder. Karşılaştırma — Currency Swap: anapara takas EDİLİR (başta + sonda) çünkü iki farklı para birimi var. Pratik örnek: 100M TL notional 5Y IRS'te taraflar arası transferler sadece çeyreklik faiz farkları (~1-3 milyon TL); anapara değil. Türkiye TL IRS: TLREF en yaygın değişken endeks; vade 3 ay - 10 yıl arası. Klasik tuzak: "swap = anapara takası" yanılgısı. Gerçek: IRS = sadece faiz ödemeleri takası; Currency Swap = anapara + faiz takası. Doğru: A.TÜR1.6 · IRS notional
ZOR
15Bir hedge fund protection buyer olarak 50M USD Türkiye 5Y CDS pozisyonu açıyor (spread 250bp). Türkiye 3. yılda default ediyor (recovery %40). Net kazanç yaklaşık nedir?
+26,25M USD (tazminat eksi ödenmiş primler). Hesaplama adımları: (1) Tazminat: Notional × LGD = 50M × (1 - 0,40) = 50M × 60% = 30M USD (Seller öder, Buyer alır). (2) Ödenmiş primler: Notional × Spread × Yıl = 50M × 2,5% × 3 = 3,75M USD (3 yıl boyunca, Buyer öder). (3) Net Kazanç: 30M - 3,75M = +26,25M USD. İşlem mantığı: hedge fund 3 yıl boyunca yıllık 1,25M prim ödedi (toplam 3,75M); 3. yılda Türkiye default; 30M tazminat aldı. Recovery rate kavramı: default sonrası referans varlığın değeri (%40 → %60 LGD). Tazminat = Notional × LGD. A şıkkı yanlış: 1,25M sadece 1 yıllık prim; cevap değil. B şıkkı yanlış: tam notional alınmaz; sadece kayıp kısmı (LGD). C şıkkı yanlış: default olmasaydı bu doğru olurdu; ama default oldu, tazminat alındı. Sigorta benzetmesi: ev sigortası — yanan kısım kadar tazminat (recovery %40 → ev'in %40'ı kullanılabilir, sigorta %60'ını öder). Klasik tuzak: tam notional alınacağı düşüncesi. Gerçek: sadece kayıp kısmı tazmin edilir. Pratik gerçek: 2008-2026 arası gerçekleşen sovereign default'larda recovery %40-60 arası; Türkiye için piyasa tahmini ~%40. Önemi: CDS spread emerging market risk göstergesi; Türkiye 5Y CDS spread'i 2026'da 250bp etrafında. Doğru: D.TÜR1.6 · CDS hesabı
ORTA
16ISDA Master Agreement'in close-out netting özelliği ne yapar?
Bir taraf default ettiğinde, tüm açık swap pozisyonlarının değerleri netleştirilir → tek bir ödeme yapılır. Close-out netting tanımı: ISDA Master Agreement'in en kritik özelliği. Mantık: A ile B firmaları arasında 5 farklı açık swap; A için bazı pozisyonlar pozitif değerli + bazıları negatif. A default ederse, ayrı ayrı dava açılması yerine tüm pozisyonların değerleri toplam netleştirilir → tek bir net ödeme yapılır. Örnek: A için Swap 1: +8M, Swap 2: -3M, Swap 3: +12M, Swap 4: -5M, Swap 5: +2M → Net pozisyon: +14M. A default ederse B 14M alacaklı (22M değil). Ekonomik etkisi: bilateral karşı taraf riski büyük ölçüde azalır; genelde %30-50 risk azalması. 2008 Lehman örneği: 6.000+ açık swap; close-out netting ile 6 ayda tasfiye edildi; sistemi felç etmedi. Türkiye uygulama: 2003 Bankacılık Kanunu close-out netting'i tanır; iflas durumunda derhal tasfiye edilir. A şıkkı yanlış: bu CCP novation; ISDA close-out netting'in farklı bir özelliği. C şıkkı yanlış: bu Confirmation belgesinin görevi. D şıkkı yanlış: tam tersi — close-out netting erken sona erme durumunu hızlandırır, uzatmaz. ISDA 4 belge: Master Agreement, Schedule, Confirmation, Credit Support Annex (CSA). Önemi: 2008 öncesi bazı ülkelerde close-out netting yasal değildi; sonra çoğu ülkede yasalaştı (Türkiye dahil). Doğru: B.TÜR1.6 · ISDA close-out netting
ORTA
172008 finansal krizinden sonra OTC türev piyasalarında en önemli yapısal değişim hangisidir?
Standart OTC swap'lar (IRS, CDS) merkezi takas (CCP) zorunluluğuna tabi tutuldu. 2008 krizi nedenleri: Lehman Brothers, AIG, Bear Stearns gibi büyük kurumlar bilateral OTC türev pozisyonlarına sahipti; karşı taraf default'ları sistemi felç etti. Reform yanıtı: (a) ABD Dodd-Frank Act (2010, Title VII) — Swap Execution Facility + Clearing Agency + Reporting. (b) Avrupa EMIR (2012) — Standart IRS + CDS sınıfları CCP'de takas zorunlu. (c) Basel III — bilateral pozisyonlarda ek sermaye yükümlülüğü. (d) UMR (Uncleared Margin Rules) — bilateral pozisyonlar için Initial Margin zorunluluğu (2016'dan itibaren). Pratik etki: 2008'de %0 olan CCP-cleared OTC oranı 2026'da IRS için %80; CDS için %70. Türkiye Takasbank Cleared OTC: 2018'den itibaren faaliyet; günlük ~10 milyar TL hacim. A şıkkı yanlış: OTC türevler yasaklanmadı; düzenlemeler arttı. B şıkkı yanlış: bilateral kalan kısım var ama tüm değil. D şıkkı yanlış: ISDA Master Agreement hala temel; aksine 2002 versiyonu standart. CCP yapısı: novation ile A ve B arasındaki swap CCP'ye geçer; CCP her iki tarafın karşı tarafı olur. Default Waterfall: Initial Margin → Variation Margin → Defaulter Default Fund → Diğer üye Default Fund + CCP sermayesi → Assessments. Doğru: C.TÜR1.6 · CCP zorunluluğu
KOLAY
18%99 güven seviyesinde 1 günlük VAR'ı 5 milyon TL olan bir portföyün doğru yorumu hangisidir?
Portföyün 100 günden 99'unda kaybı 5 milyon TL'den az olur; %1 olasılıkla 5 milyon TL'den fazla kayıp olabilir. VAR'ın doğru tanımı: belirli bir güven seviyesinde, belirli bir zaman ufkunda, portföyün maksimum beklenen kaybı. Standart formülasyon: "%99 güven seviyesinde 1 günlük VAR 5M TL" → 100 işlem günden 99'unda kayıp < 5M TL; aşma olasılığı %1. Yıllık beklenen aşma: 252 × %1 = ~2,5 aşma/yıl. A şıkkı yanlış: VAR maximum değil eşik değerdir; aşılma olasılığı %1. C şıkkı yanlış: VAR kazanç değil kayıp ölçer. D şıkkı yanlış: VAR günlük zaman ufkunda; toplam değil. VAR backtesting: yılda 5+ aşma → "yellow zone" (model uyarı); 10+ aşma → "red zone" (model reddi, Basel III). Aşıldığında ne kadar olur?: Expected Shortfall (ES) ile ölçülür — kuyruk ortalaması. 2008 dersi: VAR aşılması ölümcül değildir; sermaye tamponunun yetersiz olması ölümcüldür. Modern Basel III çerçevesi: VAR yetersiz, ES + stress test + sermaye tamponu üçlüsü zorunlu. Klasik tuzak: "VAR limit içinde = risk düşük" yanlış (kuyruk olayları). 1998 LTCM, 2008 Lehman, 2012 JP Morgan London Whale → VAR limitleri içindeydi ama gerçek kayıplar VAR'ı 5-10x aştı. Doğru: B.TÜR1.7 · VAR yorumu
ZOR
19Bir bankanın trading book pozisyonu için 1 günlük %99 VAR'ı 100 milyon TL hesaplandı. Basel III zorunlu 10 günlük VAR yaklaşık ne kadardır?
Yaklaşık 316 milyon TL (√10 katı). Zaman ölçeklendirme formülü (square root of time rule): VAR(t) = VAR(1) × √t. Bu formül normal dağılım varsayımı altında geçerlidir. Hesaplama: 10 günlük VAR = 100M × √10 = 100M × 3,162 = ~316,2 milyon TL. Mantık: portföy getirileri günden güne bağımsız (i.i.d.); volatilite zamanla √t oranında büyür. Basel III zorunluluğu: trading book sermaye hesaplamasında 10 günlük tutma süresi varsayımı; bankalar genelde 1 günlük VAR hesaplayıp √10 ile ölçeklendirir. A şıkkı yanlış: VAR zaman ufkuyla artar (volatilite zamanla büyür). B şıkkı yanlış: doğrusal ölçeklendirme yanlış olur. C şıkkı yanlış: 2 katı yaklaşık 4 günlük VAR'a denk gelir (√4 = 2). Pratik tuzaklar: (1) √t kuralı sadece i.i.d. varsayımı altında geçerlidir; gerçekte volatilite kümelenir → √t kuralı gerçek volatiliteyi alttan kestirebilir. (2) Karmaşık türev pozisyonlarında zaman ölçeklendirme doğrusal değildir. Basel sermaye formülü: Capital = max(VAR_today, VAR_avg_60days × multiplier); multiplier 3-4 arası — backtesting performansına göre. FRTB sonrası: 10 günlük VAR yerine değişken likidite ufku ES (LH) kullanılır; pozisyon türüne göre 10-120 gün arası. Doğru: D.TÜR1.7 · VAR ölçeklendirme
ORTA
20Aşağıdaki risk metriklerinden hangisi VAR'ın iyileştirilmiş halefi olarak Basel III/IV (FRTB 2019) tarafından zorunlu kılınmıştır?
Expected Shortfall (ES) — Conditional VAR. FRTB (Fundamental Review of Trading Book): 2019 Basel Komitesi reformu; trading book sermaye hesaplamasında VAR yerine ES (97,5% güven seviyesi) zorunlu kılındı. VAR'ın eksiklikleri: (1) Fat tail: gerçek getiriler normal dağılım göstermez. (2) Subadditivity ihlali: bazı durumlarda diversifikasyon mantığını ihlal eder. (3) Kuyruk dağılımı bilinmez: sadece eşik değer. ES'in avantajları: (a) Coherent risk measure — subadditivity sağlanır. (b) Kuyruk riski yakalar — VAR seviyesini aşan kayıpların ortalaması. (c) Stress test ile uyumlu. Hesap: %97,5 ES = en kötü %2,5 senaryolardaki kayıpların ortalaması. Tipik olarak ES > VAR (%20-40 daha büyük). Türkiye 2026: BDDK Basel IV uyumu kapsamında büyük bankalar trading book için ES'e geçiyor. A — Beta: piyasa duyarlılığı (CAPM); risk değerleme metriği değil. B — Sharpe: risk-bazlı getiri ölçütü; sermaye hesaplamada kullanılmaz. D — Tracking error: portföy benchmarka uyum; sermaye yükümlülüğü değil. FRTB önemi: 2008 sonrası VAR tek başına yetmediği anlaşıldı; ES + stress test + sermaye tamponu üçlüsü modern risk yönetiminin temeli. Coherent risk measure 4 özelliği: subadditivity, monotonicity, positive homogeneity, translation invariance — ES sağlar; VAR sağlamaz. Doğru: C.TÜR1.7 · Expected Shortfall
Türev Ürünler Modülü — Genel Özet
Modülde işlenen 7 ders
- TÜR1.1 — Türev Araçlara Giriş ve VİOP (4 türev türü, VİOP yapısı, Takasbank CCP)
- TÜR1.2 — Vadeli İşlem Sözleşmeleri Detay (long/short, mark-to-market, marjin sistemi)
- TÜR1.3 — Opsiyon Sözleşmeleri Temelleri (call/put, ITM/ATM/OTM, içsel-zaman değer)
- TÜR1.4 — Opsiyon Stratejileri (covered call, protective put, spread, straddle, butterfly)
- TÜR1.5 — Greekler ve Opsiyon Fiyatlama (Black-Scholes, Delta/Gamma/Vega/Theta/Rho)
- TÜR1.6 — Swap Sözleşmeleri ve OTC Türevler (IRS, CCS, CDS, ISDA, CCP)
- TÜR1.7 — Türev Risk Yönetimi (VAR, ES, stress test, Basel III/IV, CVA)
Sınav Hazırlığı İpuçları
- Türev türleri arası ayrım: Forward (OTC, özelleşik) vs Future (borsa, standart) vs Option (hak — yükümlülük yok) vs Swap (nakit akışı takası).
- VİOP terminolojisi: kontrat büyüklüğü, tick value, marjin sistemi (initial + variation), Takasbank CCP novation.
- Opsiyon temel kavramları: call hak alır = yükselişe oynar; put hak alır = düşüşe oynar; long = prim öder; short = prim alır.
- İçsel değer + zaman değeri: Call IV = max(S-K, 0); Put IV = max(K-S, 0); TV = Premium - IV.
- 5 Greek: Delta (spot duyarlılık), Gamma (Delta hızı), Vega (volatilite), Theta (zaman erozyonu), Rho (faiz).
- Black-Scholes 5 girdisi: S, K, T, r, σ; "GIGO" — yanlış volatilite girdisi yanlış fiyat verir.
- 5 swap türü: IRS (sabit↔değişken faiz), CCS (anapara+faiz iki para birimi), Equity Swap (TRS), CDS (kredi sigortası), Basis Swap (iki değişken endeks).
- OTC vs Borsa: OTC = özelleşik + bilateral CCR + ISDA; Borsa = standart + CCP garanti + likit.
- ISDA close-out netting: tüm pozisyonlar netleştirilir; karşı taraf riskini %30-50 azaltır.
- VAR formülü: Pozisyon × σ × Z × √t; Z%99=2,33; 10 günlük VAR = 1 günlük × √10.
- ES (Expected Shortfall): VAR'ı aşan kayıpların ortalaması; FRTB 2019 zorunlu (%97,5 ES).
- Basel III/IV: CET1 %4,5 + Conservation %2,5 + D-SIB %1-2,5 + Pillar 2; FRTB ES + CVA + SA-CCR.
Sonraki Adımlar
- Yetersiz performans (0-11)? → İlgili dersleri yeniden çalış; özellikle yanlış cevapladığın sorulardaki konulara odaklan.
- Geçer veya iyi (12-17)? → Doğru cevapladığın derslerin tuzaklar bölümlerini gözden geçir; pekiştirme vakalarını tekrar oku.
- Çok iyi veya mükemmel (15-20)? → SPA1 + SPA2 + YK + TÜR modüllerini bir bütün olarak gözden geçir; SPL Düzey 1-2-3 + Türev Araçlar sınavlarına hazırsın.