Finansal Yönetim ve Finansal Tablolar

Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim

Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Düzey 1

İşletmenin piyasa değerini (firma değerini) maksimize etmek. Klasik tartışma: amaç "kar maksimizasyonu" değil "değer maksimizasyonu"dur. Niçin: kar muhasebe kavramıdır, manipüle edilebilir; ayrıca zamanlamayı (zaman değerini), riski ve nakit akışını yansıtmaz. Değer (firm value) ise gelecek nakit akışlarının riskli iskontolanmış değeri'dir — hem büyüklük hem zaman hem risk içerir. Pratik göstergeleri: pay piyasa değeri, EV (Enterprise Value), DCF değerlemesi. Sınav notu: SPL'de "finansal yönetimin amacı nedir" sorusunda doğru cevap genellikle "firma değerinin maksimize edilmesi"dir; "kar maksimizasyonu" yanlış cevaptır.

"Firmanın amacı kim için maksimum değer yaratmaktır?" sorusunun iki cevabı vardır. Klasik (Friedman) görüş: pay sahipleri (shareholders) — onların yatırdığı sermayenin getirisini maksimize etmek tek meşru hedef. Modern (paydaş) görüş: tüm paydaşlar (stakeholders) — pay sahipleri + çalışanlar + müşteriler + tedarikçiler + toplum + çevre. Türkiye düzenleme: SPK Kurumsal Yönetim İlkeleri (2014, 2024 güncel) paydaş anlayışını benimser; kurumsal yönetim ilkeleri tüm paydaşların korunmasını talep eder. ESG yatırımı (Environmental, Social, Governance) son 10 yılda küresel olarak güç kazanan paradigma; firma değeri sadece finansal değil sürdürülebilirlik göstergeleriyle de ölçülür.

Pay sahipleri firma sahibidir; yöneticiler firmayı işletir. Sorun: yöneticiler kendi çıkarlarını (yüksek maaş, prim, özel uçak) firma çıkarının önüne koyabilir. Çözüm araçları: (1) yöneticiye pay opsiyonu (çıkar uyumu), (2) yönetim kurulu denetimi, (3) bağımsız üyeler, (4) iç denetim, (5) bağımsız dış denetim, (6) şeffaf raporlama. SPK Kurumsal Yönetim Tebliği: bu mekanizmaların tümünü zorunlu kılar. Sınav notu: "agency problem" kavramı SPL Düzey 2-3'te sıkça sorulur; cevap "yönetici-pay sahibi çıkar uyuşmazlığı".

TFRS / UFRS standartlarına göre tam set finansal tablolar 5 unsurdan oluşur. (1) Finansal Durum Tablosu (Bilanço): belirli bir tarihte varlık-borç-özkaynak fotoğrafı. (2) Kar veya Zarar ve Diğer Kapsamlı Gelir Tablosu: bir dönemin gelir-gider performansı. (3) Özkaynaklar Değişim Tablosu: özkaynak kalemlerinin dönem içinde nasıl değiştiği. (4) Nakit Akış Tablosu: nakit giriş-çıkışları (faaliyet/yatırım/finansman). (5) Önemli Muhasebe Politikaları + Dipnotlar: tabloların yorumlanması için açıklamalar. SPL önemi: bu beş unsuru birbiriyle bağlayan ilişkiyi kavrayan analist iyi bir analisttir.

Belirli bir tarihte işletmenin sahip olduğu varlıkları, bu varlıkların finansman kaynaklarını gösteren tablo. Temel denklem: Varlıklar = Yabancı Kaynaklar + Özkaynaklar (A = L + E). Mantık: işletmenin elindeki her şeyin ya borçla ya da sahip katkısıyla finanse edilmiş olması zorunludur. TFRS sıralama: varlıklar likidite sırasına göre (en likitten en az likit'e), kaynaklar vade sırasına göre (en kısa vadeli'den en uzun vadeli'ye). İki ana ayrım: Cari (kısa vade) — 12 ay altı, Cari olmayan (uzun vade) — 12 ay üstü.

Dönen Varlıklar − Kısa Vadeli Yükümlülükler. Yorumu: işletmenin günlük faaliyetlerini sürdürmek için elindeki net likit kaynak. Pozitif: kısa vadeli alacaklar borçlardan fazla — likidite sağlam. Negatif: tehlike sinyali — işletme kısa vadede borçlarını ödemekte zorlanabilir. Cari oran: Dönen Varlık / KV Yükümlülük (oran formu); 1.5-2 arası sağlıklı kabul edilir. Likidite oranı (asit-test): (Dönen Varlık − Stok) / KV Yükümlülük; stok satılması zor olabileceği için onu çıkarır. Sınav notu: SPL'de oran hesaplama soruları için bu formüller kritik — Tier 2'nin sonraki dersinde detayı işlenecek.

TFRS bazı varlıkları "tarihi maliyet" (alış değeri − birikmiş amortisman), bazılarını "gerçeğe uygun değer" (piyasa değeri) ile gösterir. Tarihi maliyet: maddi duran varlıklar (binalar, makineler), stoklar (genelde). Gerçeğe uygun değer: yatırım amaçlı gayrimenkuller, finansal yatırımlar (tahvil, pay), türev araçlar. Niçin önemli: bilanço sayıları piyasa değerini her zaman yansıtmaz; bir analist bunu bilmek zorundadır. Halka açık şirketler için: dipnotlarda gerçeğe uygun değer her zaman açıklanır.

Bir dönem (genellikle 1 yıl veya çeyrek) içinde işletmenin gelirleri, giderleri ve karını gösteren tablo. Temel denklem: Hasılat − Giderler = Kar. TFRS yapısı: hasılat → satılan malın maliyeti → brüt kar → faaliyet giderleri → faaliyet karı → finansman gelir/giderleri → vergi öncesi kar → vergi → net kar. Tahakkuk esası: gelir nakit girişine göre değil, hak ediş anına göre kaydedilir; bu yüzden kar ile nakit aynı şey değildir.

Earnings Before Interest, Tax, Depreciation, Amortization — Faiz, Amortisman, Vergi Öncesi Kar. Türkçe kısaltma: FAVÖK. Hesaplama: EBIT + Amortisman + İtfa giderleri. Niçin yaratıldı: amortisman bir nakit-dışı giderdir (geçmişteki yatırımın muhasebe yansıması); EBITDA'yı çıkarmak operasyonel nakit yaratma kapasitesi'ni daha iyi gösterir. Kullanım: (1) M&A — şirket değerleme katsayıları (EV/EBITDA); (2) Kredi analizi — borç servisi kapasitesi (Borç/EBITDA, EBITDA/Faiz); (3) Karşılaştırma — farklı sermaye yapısındaki şirketleri karşılaştırma. Sınav notu: bankacılık Kredi Analizi modülünden bilinen FAVÖK kavramı SPL'de aynı şekilde kullanılır; sayısal sorularda hesaplaması istenir.

Bir dönem içinde özkaynak kalemlerinin nasıl değiştiğini gösteren tablo. Niçin gerekli: bilanço sadece dönem sonu durumu gösterir; "özkaynak nasıl bu seviyeye geldi?" sorusunu cevaplayamaz. İçerik: ödenmiş sermaye, sermaye yedekleri, kar yedekleri, birikmiş karlar, yabancı para çevrim farkları gibi kalemlerin açılış bakiyesi → dönem hareketleri → kapanış bakiyesi akışı. Hareket türleri: net kar/zarar, temettü dağıtımı, sermaye artırımı, pay geri alımı, diğer kapsamlı gelir/gider.

Halka açık şirketlerin sermaye artırma yöntemleri iki temele dayanır. Bedelli sermaye artırımı: (a) Pay sahiplerine yeni nominal para karşılığı pay teklif edilir (rüçhan hakkı); (b) Şirket gerçek nakit girişi sağlar; (c) Özkaynak gerçek anlamda artar. Bedelsiz sermaye artırımı: (a) Şirketin yedeklerinden veya birikmiş karlardan ödenmiş sermayeye aktarım; (b) Pay sahiplerine bedelsiz pay verilir; (c) Toplam özkaynak değişmez, sadece kompozisyon değişir; (d) Pay başı değer düşer (pay sayısı artar). Sınav notu: bu ayrım özkaynak değişim tablosunda farklı satırlarda gösterilir; SPL Düzey 2-3'te sıkça sorulur.

Bir dönem içinde nakit ve nakit benzerlerinin giriş-çıkışını üç ana faaliyet kategorisine ayırarak gösteren tablo. Niçin gerekli: gelir tablosu tahakkuk esasına dayanır — kar görünür ama nakit akmamış olabilir. Nakit akım tablosu gerçek likidite hareketi'ni gösterir. Üç kategori: (1) İşletme Faaliyetleri — günlük faaliyetlerin nakit etkisi; (2) Yatırım Faaliyetleri — duran varlık alım-satımı; (3) Finansman Faaliyetleri — borç ve özkaynak hareketleri.

İşletme Faaliyetlerinden Nakit Akış'ı hesaplamanın iki yöntemi vardır. Doğrudan yöntem: gerçek nakit hareketleri kayıt edilir — müşterilerden tahsilat, tedarikçilere ödeme, çalışanlara ödeme, vergi ödemesi. Daha şeffaf ama veri toplamak zor. Dolaylı yöntem: net kardan başlar; nakit-dışı kalemleri (amortisman, karşılıklar) ekler, işletme sermayesi değişimlerini düzeltir. Pratikte: çoğu şirket dolaylı yöntemi kullanır — bilanço ve gelir tablosundan otomatik üretilebilir. SPL pratiği: dolaylı yöntem hesaplaması sıkça sorulur — net kar + amortisman ± işletme sermayesi değişimi formülü ezberlenmelidir.

Türkiye Finansal Raporlama Standartları (TFRS) uluslararası standart IFRS'in (International Financial Reporting Standards) Türkçe karşılığıdır. Yayımcı: KGK (Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu) — IFRS'i Türkçeleştirir. Kapsam: (a) Halka açık şirketler — zorunlu; (b) Bankalar, sigorta — zorunlu (kendi düzenleyici tebliğleriyle); (c) Belirli ölçek üstü şirketler — zorunlu; (d) KOBİ'ler için ayrı set (TFRS for SMEs). Niçin önemli: küresel yatırımcı ve kreditörlerin Türk şirket finansallarını anlayabilmesi için.

TFRS 9 finansal araçların değer düşüklüğü için "beklenen kayıp modeli" getirdi (önceki "gerçekleşen kayıp" yerine). Banka için anlamı: kredi açtığı an itibariyle gelecekte beklenen kayıpları hemen karşılık olarak ayırmak zorunda — daha proaktif risk yönetimi. 3 aşamalı model: Stage 1 (sağlıklı, 12-aylık ECL), Stage 2 (önemli artış, ömür boyu ECL), Stage 3 (temerrüt, ömür boyu ECL + tahakkuktan çıkarma). Bu, banka muhasebesini ve mali tablolarını köklü değiştirdi. Bankacılık Kredi Analizi modülünden hatırlanacak: TFRS 9 detayı orada işlenmişti.

Türkiye'de işletmeler iki farklı muhasebe çerçevesini paralel olarak uygulamak zorundadır. VUK kayıtları (Tekdüzen Hesap Planı): vergi hesaplama amaçlı; tüm işletmeler tutar; vergi dairesi denetiminin temeli. TFRS kayıtları: yatırımcı/kreditör amaçlı; halka açık + büyük şirketler tutar. Pratik: bir halka açık şirket aynı işlem için iki ayrı muhasebe kaydı tutar; yıl sonunda iki ayrı finansal tablo seti üretir. Fark sebebi: VUK vergi tahsil etmeyi kolaylaştırmak için kuralcı/standart; TFRS gerçeğe uygun bilgi sağlamak için ilkeli/yargı kullanan.

VUK ve TFRS karları farklı çıktığı için ortaya çıkan vergi ayarlama mekanizması. Mantık: bugün VUK'a göre vergi öderim ama TFRS'e göre fark var → bu fark gelecekteki vergiyi etkileyecek. İki tür: Ertelenmiş vergi varlığı — gelecekte daha az vergi ödenecek (örn. mahsup edilecek zarar); Ertelenmiş vergi yükümlülüğü — gelecekte daha çok vergi ödenecek (örn. amortisman farkı). Bilanço etkisi: hem aktif hem pasif tarafta ayrı kalemler olarak gösterilir. Sınav notu: SPL Düzey 2-3'te ertelenmiş vergi kavramı sıkça sorulur — özellikle "VUK ile TFRS arasındaki kar farkının kaynağı nedir?" şeklinde.

Halka açık şirketlerin finansal tablolarının nasıl hazırlanacağını ve bildirileceğini düzenleyen SPK tebliği. Kapsam: (a) TFRS uygulama zorunluluğu; (b) KAP üzerinden bildirim formatı (XBRL); (c) Bağımsız denetim raporu eklenmesi; (d) Faaliyet raporu içeriği; (e) Yönetim Kurulu sorumluluğu. Pratik etki: finansal tablolar hem PDF hem yapısal veri (XBRL) olarak KAP'a yüklenir; SPK ve yatırımcılar veriyi anında işleyebilir. İhlal yaptırımı: SPK idari para cezası + KAP'ta uyarı + DKM1.7'de işlenen sermaye piyasası suçları kapsamında ceza süreci (gerçeğe aykırı finansal rapor için m.112, açıklanmamış bilgiyle işlem için bilgi suistimali m.106).

Halka açık şirketlerin finansal verileri makine-okunabilir XML formatında bildirmesi gereken standart. Avantaj: SPK ve yatırımcılar binlerce şirketin verisini otomatik işleyip karşılaştırabilir. Pratik: finans yazılımları XBRL'i destekler; raporlamayı otomatikleştirir. Türkiye uygulaması: 2014'ten beri zorunlu; KAP altyapısı XBRL'i destekler. SPL sınavlarında "Finansal raporlamada hangi format zorunludur?" sorusu için cevap: XBRL.