Opsiyon Sözleşmeleri Temelleri
Opsiyon Temelleri
Opsiyon Temelleri
TÜR1.3 · Call · Put · Pozisyon · İçsel/Zaman Değer · ITM/ATM/OTM
Türev araçların en esnek aracı: opsiyon. Futures gibi yükümlülük değil, HAK verir — alıcı isterse kullanır, istemezse vazgeçer. Call (alım hakkı) ve Put (satım hakkı) 2 ana tip; Long/Short × Call/Put = 4 pozisyon. Asimetrik kar/zarar: alıcı maksimum kayıp prim; satıcı sınırsız risk. İçsel + zaman değeri, ITM/ATM/OTM, Amerikan/Avrupa tipleri, VİOP opsiyonları. Türev aracı lisansının bel kemiği.
Sigorta benzetmesi: prim öde, hak kazan
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar — Zorunlu
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2026, İstanbul. Bir yatırımcı düşünelim — Yatırımcı V. Portföyünde 100.000 TL'lik THYAO payları var; pay 250 TL'de işlem görüyor (toplam 400 adet pay). V, 6 ay sonra THYAO'nun 230 TL'ye düşebileceğinden endişeli; ama satmak istemiyor (uzun vadeli inanç + vergi maliyeti). Klasik çözüm: hiçbir şey yapma + dua et. Modern çözüm: VİOP'ta 240 TL kullanım fiyatlı 6 ay vadeli THYAO put opsiyon al. Prim: ~10 TL/pay × 400 = 4.000 TL. Pay düşerse opsiyonu kullanır → 240 TL'den satar; pay yükselirse opsiyonu kullanmaz → sadece prim kaybeder. Bu sigorta: prim ödedi, riski sigortaladı.
Aynı saat içinde başka bir yatırımcı: Yatırımcı M. THYAO'nun 6 ay içinde 280 TL'ye yükseleceğini düşünüyor. Spot piyasada pay alabilir (250 TL × 100 = 25.000 TL gerekir). Ya da 250 TL strike call opsiyon alabilir. Prim: ~12 TL/pay × 100 = 1.200 TL. Pay 280'e çıkarsa opsiyonu kullanır → 250'den alır + 280'e satar → 30 TL/pay × 100 = 3.000 TL kar - 1.200 prim = 1.800 TL net kar. Spot ile karşılaştırma: spot 25.000 TL ile 30 × 100 = 3.000 TL kar; %12 getiri. Opsiyon: 1.200 TL ile 1.800 TL kar; %150 getiri. Bu kaldıraç.
Üçüncü senaryo: yatırımcı S. THYAO'nun yatay seyredeceğini düşünüyor; 6 ay sonra hala ~250 TL'de olacak. Strateji: 250 TL strike call opsiyon SAT (yazıcı ol). 12 TL prim alır. Pay yatay kalırsa veya düşerse → alıcı opsiyonu kullanmaz → S 12 TL/pay primi cebine koyar. Pay yükselirse → alıcı kullanır → S kaybeder. S'nin riski sınırsız (pay 280, 300, 400... sınırsız yükselebilir); kazancı sınırlı (12 TL prim). Bu yazıcı pozisyonu.
V sigortayı satın aldı (long put — defansif); M kaldıraçlı bahse girdi (long call — agresif); S sigortayı sattı (short call — gelir yazma). Aynı opsiyon piyasası; üç farklı kullanım. Bu derste opsiyon sözleşmelerinin temellerini öğreneceğiz: (1) Opsiyon kavramı; (2) Call vs Put; (3) 4 pozisyon (Long/Short × Call/Put); (4) İçsel + zaman değeri; (5) ITM/ATM/OTM para durumu; (6) Amerikan vs Avrupa tipi; (7) Exercise + Assignment süreci; (8) VİOP opsiyon ürünleri.
Türev araçlar lisansının kalbi: opsiyonlar; SPL Düzey 3 ve Türev Araçlar Lisansı sınavlarında soruların yaklaşık %30-40'ı opsiyonlardan gelir. Bu derste temelleri sağlam atalım — TÜR1.4 (Opsiyon Stratejileri) ve TÜR1.5 (Greekler ve Black-Scholes) bunun üstüne inşa edilecek.
Hak veriyor, yükümlülük yok
Opsiyon Sözleşmesi (Option Contract): belli bir vadeye kadar (Amerikan tipi) veya belirli bir vadede (Avrupa tipi), dayanak varlığı belirli bir fiyattan (kullanım fiyatı / strike price) alma veya satma HAKKINI belirli bir prim karşılığında opsiyonu satın alan kişiye (alıcı, uzun pozisyon sahibi) veren; ancak opsiyonu satıcıyı (yazıcı, kısa pozisyon sahibi) alıcı tarafından talep edilirse uymaya zorunlu kılan sözleşme. Kritik fark — futures vs options: futures sözleşmesinde her iki taraf da yükümlüdür; opsiyon sözleşmesinde alıcı sadece HAK sahibi — istemezse kullanmaz; satıcı yükümlüdür — alıcı kullanırsa uymak zorundadır. Bu asimetrik yapı opsiyonları benzersiz kılar.
Her opsiyon sözleşmesi 5 standart unsuru içerir: (1) Dayanak Varlık (Underlying Asset): opsiyonun üzerine yazıldığı varlık — pay, endeks, döviz, emtia, faiz vb. (2) Tip (Call veya Put): alım hakkı mı satım hakkı mı? (3) Kullanım Fiyatı (Strike Price / Exercise Price): opsiyon kullanılırsa dayanak varlığın alım/satım fiyatı; sözleşmede önceden belirlenir. (4) Vade Tarihi (Expiration Date): opsiyonun son işlem günü; bu tarihten sonra opsiyon değersiz olur. (5) Prim (Premium): alıcının opsiyon hakkını satın almak için satıcıya ödediği bedel; opsiyonun fiyatı. Stil (Style) 6. unsur sayılabilir: Amerikan (vade boyunca kullanılabilir) vs Avrupa (sadece vade sonunda kullanılabilir). Pratik örnek: "THYAO 250 TL Mayıs 2026 Call Opsiyon" — dayanak varlık THYAO; tip Call; kullanım fiyatı 250 TL; vade Mayıs son iş günü; prim piyasada oluşur.
📈 ALMA HAKKI
CALL · ALIM OPSİYONU
Alıcı dayanak varlığı kullanım fiyatından SATIN ALMA HAKKINA sahip olur. Beklenti: dayanak varlık yükselecek.
İçsel Değer = max(Spot - Strike, 0)Vade sonu kar = max(Spot - Strike, 0) - Prim
📉 SATMA HAKKI
PUT · SATIM OPSİYONU
Alıcı dayanak varlığı kullanım fiyatından SATMA HAKKINA sahip olur. Beklenti: dayanak varlık düşecek.
İçsel Değer = max(Strike - Spot, 0)Vade sonu kar = max(Strike - Spot, 0) - Prim
Futures vs Options — Temel Fark
Opsiyonun futures'a göre temel üstünlüğü asimetrik yapı. Yatırımcı opsiyon alarak aşağı yönlü riskini sınırlandırırken yukarı yönlü potansiyelini sınırsız tutar (sigorta ile bahsi birleştirir). Futures'da bu mümkün değildir — pozisyonunun her iki yönüne de tam exposed kalır. Maliyet: bu asimetri için prim ödenir. Mantık: opsiyon alıcısı = sigorta yaptıran (prim öder, korunur); opsiyon satıcısı = sigorta şirketi (prim alır, riski üstlenir). Türk piyasasında VİOP opsiyonları 21.12.2012'den beri işlem görmektedir; pay opsiyonları en eskisi.
Alım hakkı vs Satım hakkı — somut örnek
Call Opsiyon: alıcıya belirlenen kullanım fiyatından dayanak varlığı satın alma HAKKI verir. Yatırımcı stratejisi: dayanak varlığın yükseleceğine inanan yatırımcı call alır. Vade sonu senaryoları (uzun pozisyon — Long Call): (1) Spot > Strike — opsiyon ITM; alıcı kullanır → kullanım fiyatından dayanak varlığı alır + spot fiyattan satar → kar = (Spot - Strike). (2) Spot ≤ Strike — opsiyon ATM/OTM; alıcı kullanmaz → opsiyon değersiz hale gelir → sadece prim kaybedilir. Maksimum Kayıp: ödenen prim ile sınırlı. Maksimum Kazanç: SINIRSIZ (dayanak varlık ne kadar yükselirse o kadar kar). Başabaş Noktası (Break-Even): Strike + Prim = başabaş; bu seviyenin üstünde net kar başlar. Pratik örnek: THYAO 250 TL'de; 250 TL strike call alındı; prim 12 TL. Vade sonu THYAO 280 → kar = (280 - 250) - 12 = 18 TL/pay. THYAO 240 → kar = max(240-250, 0) - 12 = -12 TL (sadece prim kaybedildi). Başabaş: 250 + 12 = 262 TL.
Put Opsiyon: alıcıya belirlenen kullanım fiyatından dayanak varlığı satma HAKKI verir. Yatırımcı stratejisi: dayanak varlığın düşeceğine inanan veya elindeki uzun pozisyonu korumak isteyen yatırımcı put alır. Vade sonu senaryoları (uzun pozisyon — Long Put): (1) Spot < Strike — opsiyon ITM; alıcı kullanır → spot piyasadan ucuz satın alır + kullanım fiyatından opsiyon yazıcısına satar → kar = (Strike - Spot). (2) Spot ≥ Strike — opsiyon ATM/OTM; alıcı kullanmaz → opsiyon değersiz hale gelir → sadece prim kaybedilir. Maksimum Kayıp: ödenen prim ile sınırlı. Maksimum Kazanç: yüksek ama sınırlı (dayanak varlık 0'a düşerse maksimum kar = Strike - Prim). Başabaş Noktası: Strike - Prim = başabaş; bu seviyenin altında net kar başlar. Pratik örnek: THYAO 250 TL'de; 240 TL strike put alındı; prim 8 TL. Vade sonu THYAO 220 → kar = (240 - 220) - 8 = 12 TL/pay. THYAO 260 → kar = max(240-260, 0) - 8 = -8 TL (sadece prim kaybedildi). Başabaş: 240 - 8 = 232 TL.
Long/Short × Call/Put — kombinasyonlar
LONG CALL
Uzun Alım — Alıcı (Sigorta yaptıran)
Call opsiyon satın alır; prim öder; alma hakkı kazanır. Beklenti: dayanak varlık yükselecek.
Max kayıp: Prim · Max kazanç: SINIRSIZ
SHORT CALL
Kısa Alım — Yazıcı (Sigorta şirketi)
Call opsiyon satar; prim alır; alıcı kullanırsa satma yükümlülüğü. Beklenti: yatay/düşecek.
Max kazanç: Prim · Max kayıp: SINIRSIZ
LONG PUT
Uzun Satım — Alıcı (Sigorta yaptıran)
Put opsiyon satın alır; prim öder; satma hakkı kazanır. Beklenti: dayanak varlık düşecek.
Max kayıp: Prim · Max kazanç: Strike-Prim
SHORT PUT
Kısa Satım — Yazıcı (Sigorta şirketi)
Put opsiyon satar; prim alır; alıcı kullanırsa alma yükümlülüğü. Beklenti: yatay/yükselecek.
Max kazanç: Prim · Max kayıp: Strike-Prim
4 Pozisyonun Kar/Zarar Profili — Görsel
VADE SONU KAR/ZARAR GRAFİĞİ — STRIKE = 250 TL, PRİM = 12 TL
Şemadaki etiketler: Spot Fiyat → · K/Z · Strike: 250 · 220 · 240 · 270 · 290 · +12 (Prim) · -12 (Prim) · Long Call · Short Call · Long Put · Short Put · 262 BE · 238 BE
- Long Call: yükseliş kaldıracı; max kayıp 12, max kazanç sınırsız
- Short Call: yatay/düşüş yazıcı; max kazanç 12, max kayıp sınırsız
- Long Put: düşüş kaldıracı; max kayıp 12, max kazanç yüksek (Strike-Prim)
- Short Put: yatay/yükseliş yazıcı; max kazanç 12, max kayıp yüksek (Strike-Prim)
(1) Long Call ile Short Call birbirinin aynası — biri kar diğeri zarar. (2) Long Put ile Short Put birbirinin aynası. (3) Long pozisyonlarda prim ödenir, riski sınırlı (kırılma noktasından sonra kar başlar). (4) Short pozisyonlarda prim alınır, kazanç sınırlı, risk yüksek. Toplam kar/zarar dengesi (zero-sum): bir tarafın kazancı diğer tarafın kaybıdır; opsiyon piyasası sıfır toplamlıdır. Pratik tercih: yatırımcının görüşüne göre 4 pozisyondan biri seçilir — yükseliş bekleniyorsa long call veya short put; düşüş bekleniyorsa long put veya short call; yatay bekleniyorsa short call veya short put.
Pozisyonların Karşılaştırma Tablosu
Opsiyon primi 2 bileşenden oluşur
Opsiyon Primi (Option Premium) piyasada belirlenen opsiyon fiyatıdır; iki bileşene ayrılır: (1) İçsel Değer (Intrinsic Value) — opsiyon hemen kullanılırsa elde edilecek kar; "opsiyon ne kadar kazançta" olduğunu gösterir. (2) Zaman Değeri (Time Value / Extrinsic Value) — opsiyonun vade sonuna kadar dayanak varlığın olumlu yönde hareket etme olasılığı için piyasanın ödediği prim; "opsiyon ne kadar olasılık sunuyor" olduğunu gösterir. Formül: Toplam Prim = İçsel Değer + Zaman Değeri. İçsel Değer Hesabı: Call için: max(Spot - Strike, 0); Put için: max(Strike - Spot, 0). Hiçbir zaman negatif olmaz — opsiyon kullanılmasa sıfır olur. Zaman Değeri Hesabı: Toplam Prim - İçsel Değer. Vade etkisi: vade yaklaştıkça zaman değeri azalır ("theta erozyonu"); vade sonu zaman değeri sıfır → sadece içsel değer kalır.
Opsiyon Primi Bileşenleri
- BİLEŞEN 1
İÇSEL DEĞER
Opsiyon hemen kullanılırsa elde edilecek kar. Spot ile Strike arasındaki fark.
- BİLEŞEN 2
ZAMAN DEĞERİ
Vade sonuna kadar olumlu hareket olasılığı için ödenen prim. Vade yaklaştıkça erozyona uğrar.
PRİM = İÇSEL DEĞER + ZAMAN DEĞERİ
Zaman Değerinin Faktörleri
Para Durumu — opsiyonun karlılık seviyesi
Moneyness: opsiyonun hemen kullanılması durumunda kar/zarar konumunu gösterir. 3 kategori: (1) In-the-Money (ITM) — Para İçinde: opsiyonun içsel değeri pozitif; hemen kullanılırsa kar getirir; pozitif intrinsic value. (2) At-the-Money (ATM) — Para Üzerinde: spot fiyat ≈ kullanım fiyatı; içsel değer yaklaşık sıfır; sadece zaman değeri var; en yüksek zaman değerine sahip. (3) Out-of-the-Money (OTM) — Para Dışında: opsiyon kullanılırsa zarar; içsel değer sıfır; sadece zaman değeri (olasılık primi) var. Call için: ITM = Spot > Strike; ATM = Spot ≈ Strike; OTM = Spot < Strike. Put için: ITM = Strike > Spot; ATM = Strike ≈ Spot; OTM = Strike < Spot. Pratik etki: yatırımcının opsiyon seçimi para durumuna göre değişir — yüksek olasılık + düşük getiri ITM'de; düşük olasılık + yüksek getiri OTM'de.
ITM
In-the-Money
İçsel değer pozitif; hemen kullanılırsa kar; yüksek prim, düşük kaldıraç, yüksek delta (~1)
ATM
At-the-Money
Spot ≈ Strike; içsel değer ~0; en yüksek zaman değeri; orta delta (~0,5)
OTM
Out-of-the-Money
İçsel değer 0; sadece olasılık primi; düşük prim, yüksek kaldıraç, düşük delta (~0)
Call Opsiyon — Para Durumu Örnekleri (Spot 250 TL)
(1) Derin ITM: gerçek dayanak varlık benzeri davranır; yüksek prim → düşük kaldıraç; muhafazakar yatırımcı; spot pozisyon yerine düşük sermaye gerektirir. (2) ATM: en yüksek zaman değeri → volatilite yatırımcısı için ideal; en hassas yapı (gamma yüksek). (3) OTM: düşük prim → yüksek kaldıraç; agresif yatırımcı; "piyango bileti" stratejisi — küçük olasılık ama büyük kazanç potansiyeli; vade sonu OTM kalırsa tüm prim kaybedilir. Genel kural: derin OTM opsiyonlar genelde değersiz vade sonu erer; ITM opsiyonlar otomatik exercise edilir; ATM opsiyonlar volatilite ile en çok hareket eder.
Opsiyon kullanım zamanı ayrımı
Amerikan tipi opsiyon: alıcı opsiyonu vade boyunca istediği zaman kullanabilir. Esneklik avantajı: ITM duruma gelince hemen kar realize edilebilir; özellikle pay opsiyonlarında temettü öncesi erken kullanım anlamlı olabilir. Daha yüksek prim: esneklik için piyasa ek prim alır (Avrupa'ya göre genelde %2-5 daha yüksek). VİOP'ta Amerikan tipi: Pay Opsiyon Sözleşmeleri (THYAO, GARAN, AKBNK, ASELS, EREGL, KCHOL gibi pay senetleri üzerine). Mantık: pay opsiyonlarında temettü dağıtımı kritik — call alıcısı temettü öncesi erken kullanım yaparak temettü hakkı kazanır; bu Avrupa tipinde mümkün değil. Erken kullanım analizi: opsiyon değeri = max(içsel değer, opsiyonu sürdürme değeri); eğer içsel değer > sürdürme değeri ise erken kullanım optimum. Pratik: çoğu yatırımcı vade sonuna kadar bekler; erken kullanım nadir.
Avrupa tipi opsiyon: alıcı opsiyonu yalnızca vade tarihinde kullanabilir. Daha az esneklik: vade öncesi exercise yok; sadece pozisyonu satarak (ters işlemle) çıkabilir. Daha düşük prim: erken kullanım hakkı yok → daha basit fiyatlama → genelde Amerikan'dan daha düşük prim. VİOP'ta Avrupa tipi: BIST 30 Endeks Opsiyon Sözleşmeleri (5.4.2013'ten beri), Mini Endeks Opsiyon, Dolar/TL Opsiyon. Mantık: endeks ve döviz opsiyonlarında erken kullanımın anlamı yok (temettü etkisi minimal); Avrupa tipi standart olur. Vade öncesi çıkış: tek yöntem ters işlemle satış (long put pozisyonu için → put satarak kapama; long call pozisyonu için → call satarak kapama). Fiyatlandırma kolaylığı: Avrupa tipi Black-Scholes formülü ile direkt fiyatlanır; Amerikan tipi binomial model + erken kullanım analizi gerektirir (TÜR1.5'te detay).
Opsiyon kullanım süreci
Exercise (Kullanım): opsiyon alıcısının (long pozisyon sahibinin) opsiyon kullanma hakkını aktif olarak kullanma kararı. Süreç: alıcı aracı kuruma exercise talimatı verir → Takasbank kararı işler → kısa pozisyon sahiplerinden birine random selection ile atanır → uzlaşma yapılır. Otomatik Exercise: vade sonunda ITM opsiyonlar otomatik olarak exercise edilir (yatırımcı talimat vermese de) — Takasbank "automatic exercise" mekanizması; alıcının kayıp etmesi engellenir. Otomatik Exercise koşulu: opsiyon vade sonu ITM olmalı + minimum kar eşiği (genelde 0,01 TL üstü). Assignment (Atama): opsiyon alıcısı exercise yaptığında, kısa pozisyon sahiplerinden birine yükümlülüğü yerine getirme talebi atanır. Atama yöntemi: Takasbank random selection (rasgele seçim) ile kısa pozisyon sahiplerinden birini seçer. Sonuç: (1) Call yazıcısına atama: dayanak varlığı kullanım fiyatından satmak zorunda. (2) Put yazıcısına atama: dayanak varlığı kullanım fiyatından almak zorunda. VİOP'ta uzlaşma şekli: Pay opsiyonları: fiziksel teslim (pay el değiştirir). Endeks ve döviz opsiyonları: nakdi uzlaşma (sadece kar/zarar nakit hesaplanır).
Exercise Süreci Adımları
çoğu opsiyon yatırımcısı vade öncesi ters işlem ile pozisyonunu kapatır; exercise nadiren kullanılır. İstisna: vade sonu ITM opsiyonlar — otomatik exercise edilir (yatırımcı kar fırsatını kaçırmaz). Avrupa tipi opsiyonlarda: vade öncesi exercise yok; sadece ters işlemle çıkış mümkün. Amerikan tipi opsiyonlarda: erken kullanım nadir ama mümkün; pay temettü öncesi call exercise + nakit avantajı için anlamlı olabilir.
Türk türev piyasasının opsiyon yelpazesi
PAY · 21.12.2012
Pay Opsiyon Sözleşmeleri
Tekil pay senetleri üzerine (THYAO, GARAN, AKBNK, ASELS, EREGL, KCHOL, BIMAS, vb.). Sözleşme büyüklüğü 100 adet pay. Amerikan tipi; vade boyunca kullanım. Fiziksel teslim: exercise olunca pay el değiştirir.
ENDEKS · 5.4.2013
BIST 30 Endeks Opsiyon
BIST 30 endeksi üzerine. Sözleşme büyüklüğü 10 TL × Endeks. Avrupa tipi; sadece vade sonu kullanım. Nakdi uzlaşma: kar/zarar nakit transferi.
MİNİ ENDEKS
Mini Endeks Opsiyon
BIST 30 endeksi üzerine ama küçük büyüklük: 1 TL × Endeks. Bireysel yatırımcılar için ulaşılabilirlik. Avrupa tipi; nakdi uzlaşma.
DÖVİZ
Dolar/TL Opsiyon
USD/TRY kuru üzerine. Sözleşme büyüklüğü 1.000 USD. Avrupa tipi; nakdi uzlaşma. Döviz hedge ve spekülasyon için ideal.
VİOP'ta tüm opsiyon ürünleri için ortak standartlar: (1) Vade Ayları: yakın 3 vade aktif (Şubat-Nisan-Haziran-Ağustos-Ekim-Aralık çift aylar) + Aralık her zaman açık. (2) Strike Aralıkları: dayanak varlığa göre standartlaştırılmış (örn. BIST 30 için her 100 puanda bir strike; pay opsiyonları için fiyat seviyesine göre değişen aralıklar). (3) Vade Sonu Uzlaşma: Avrupa tipi opsiyonlarda vade ayının son iş günü 18:15; spot piyasa son 30 dakika ağırlıklı ortalaması. (4) Marjin Sistemi: opsiyon alıcısı sadece prim öder (teminat yok); opsiyon satıcısı (yazıcı) Takasbank tarafından belirlenen risk bazlı teminat yatırır (kısa pozisyonun riskine göre dinamik). (5) Vergi Avantajı: pay/endeks bazlı opsiyonlarda %0 stopaj — bireysel ve kurumsal yatırımcılar için. (6) Likidite: BIST 30 endeks opsiyonları en likit; popüler pay opsiyonları (THYAO, GARAN) orta likidite; daha az popüler ürünlerde geniş bid-ask spread olabilir.
Yedi tipik durum
Bir senaryo seç:
Call vs PutAlma vs satma hakkı
CALL vs PUT OPSİYON
2 ana opsiyon türü — alma vs satma hakkı — Call Opsiyon (Alım Opsiyonu): alıcıya, dayanak varlığı belirli bir kullanım fiyatından (strike price) belirli bir tarihe kadar (Amerikan) veya tarihte (Avrupa) SATIN ALMA HAKKI verir; alıcı dayanak varlığın yükselmesini bekler. Pratik: yatırımcı C bir pay üzerine call opsiyon alır; pay yükselirse opsiyonu kullanır + ucuz alır → kar. Pay düşerse opsiyonu kullanmaz → sadece prim kaybeder. Put Opsiyon (Satım Opsiyonu): alıcıya, dayanak varlığı belirli bir kullanım fiyatından SATMA HAKKI verir; alıcı dayanak varlığın düşmesini bekler. Pratik: yatırımcı P bir pay üzerine put opsiyon alır; pay düşerse opsiyonu kullanır + pahalı satar → kar. Pay yükselirse opsiyonu kullanmaz → sadece prim kaybeder. Pratik kullanım: Call alma = pay yükselişine bahis veya kısa pozisyon hedgesi; Put alma = pay düşüşüne bahis veya uzun pozisyon hedgesi (sigorta). Türk piyasası: VİOP'ta Pay Opsiyon (21.12.2012'den), Endeks Opsiyon (5.4.2013'ten), Mini Endeks Opsiyon, Dolar/TL Opsiyon işlem görür.
4 PozisyonLong/Short × Call/Put
4 OPSİYON POZİSYONU
Long/Short × Call/Put kombinasyonu — Long Call (Uzun Alım Pozisyonu): yatırımcı call opsiyon satın alır; prim öder; alma hakkı kazanır. Beklenti: dayanak varlık yükselecek. Maksimum kayıp: ödenen prim (sınırlı). Maksimum kazanç: sınırsız (dayanak varlık ne kadar yükselirse o kadar kar). Short Call (Kısa Alım Pozisyonu): yatırımcı call opsiyon satar ("yazar"); prim alır; alıcı talep ederse satma yükümlülüğü üstlenir. Beklenti: dayanak varlık yatay/düşecek. Maksimum kazanç: aldığı prim (sınırlı). Maksimum kayıp: SINIRSIZ (dayanak varlık sınırsız yükselebilir). Long Put (Uzun Satım Pozisyonu): yatırımcı put opsiyon satın alır; prim öder; satma hakkı kazanır. Beklenti: dayanak varlık düşecek. Maksimum kayıp: ödenen prim (sınırlı). Maksimum kazanç: yüksek ama sınırlı (dayanak varlık 0'a düşerse maksimum). Short Put (Kısa Satım Pozisyonu): yatırımcı put opsiyon satar; prim alır; alıcı talep ederse satın alma yükümlülüğü üstlenir. Beklenti: dayanak varlık yatay/yükselecek. Maksimum kazanç: aldığı prim. Maksimum kayıp: yüksek ama sınırlı (dayanak varlık 0 olursa). Genel ilke: opsiyon alıcısı (uzun pozisyon) primi öder, HAK sahibi olur, riski sınırlı; opsiyon satıcısı (kısa pozisyon) primi alır, YÜKÜMLÜLÜK üstlenir, riski yüksek/sınırsız.
İçsel ve Zaman DeğeriPrim 2 bileşenden oluşur
İÇSEL ve ZAMAN DEĞERİ
Opsiyon primi 2 bileşenden oluşur — Opsiyon Primi (Premium) = İçsel Değer + Zaman Değeri. İçsel Değer (Intrinsic Value): opsiyon hemen kullanılırsa elde edilecek kar; opsiyon ne kadar "kazançta" olduğu. Call için içsel değer: max(Spot Fiyat - Kullanım Fiyatı, 0). Put için içsel değer: max(Kullanım Fiyatı - Spot Fiyat, 0). Hiçbir zaman negatif olmaz — opsiyon kullanılmasa bile sıfır olur. Örnek: bir pay 50 TL'de işlem görüyor; 45 TL kullanım fiyatlı call opsiyonun içsel değeri = max(50-45, 0) = 5 TL. Zaman Değeri (Time Value): opsiyonun vade sonuna kadar dayanak varlığın olumlu yönde hareket etme olasılığı için piyasanın ödediği prim; opsiyon ne kadar "olasılık" sunduğu. Hesap: Zaman Değeri = Toplam Prim - İçsel Değer. Vade yaklaştıkça azalır (theta erozyonu): vade sonu zaman değeri sıfır olur — sadece içsel değer kalır. ATM/OTM opsiyon zaman değeri yüksek: olasılık primi büyük; ITM ise düşük (içsel değer baskın). Volatilite etkisi: yüksek volatilite → yüksek zaman değeri (olumlu hareket olasılığı yüksek). Pratik: yatırımcı opsiyon alırken hem içsel hem zaman değeri öder; satarken her ikisi de geliri olur.
ITM / ATM / OTMPara durumu kategorileri
ITM / ATM / OTM — PARA DURUMU
Opsiyonun mevcut karlılık seviyesi — Para Durumu (Moneyness): opsiyonun hemen kullanılması durumunda kar/zarar konumunu gösterir. 3 kategori: (1) In-the-Money (ITM) — Para İçinde: opsiyonun içsel değeri pozitif; hemen kullanılırsa kar getirir. Call için: Spot > Kullanım fiyatı. Put için: Kullanım fiyatı > Spot. Örnek: pay 50 TL, 45 TL strike call → ITM (5 TL içsel değer). (2) At-the-Money (ATM) — Para Üzerinde: spot fiyat ≈ kullanım fiyatı. İçsel değer ~ sıfır; sadece zaman değeri var; en yüksek zaman değerine sahip. (3) Out-of-the-Money (OTM) — Para Dışında: opsiyon kullanılırsa zarar; içsel değer sıfır; sadece zaman değeri. Call için: Spot < Kullanım fiyatı. Put için: Kullanım fiyatı < Spot. Örnek: pay 50 TL, 55 TL strike call → OTM (sadece prim olasılığı). Pratik etki: ITM opsiyon: yüksek prim, düşük kaldıraç, yüksek delta (~1'e yakın). ATM opsiyon: orta prim, orta kaldıraç, orta delta (~0,5). OTM opsiyon: düşük prim, yüksek kaldıraç, düşük delta (~0'a yakın). Yatırımcı tercihi: yüksek olasılık + düşük getiri → ITM; düşük olasılık + yüksek getiri → OTM (lottery ticket).
Amerikan vs AvrupaKullanım zamanı ayrımı
AMERİKAN vs AVRUPA TİPİ
Opsiyon kullanım zamanı ayrımı — Amerikan Tipi Opsiyon (American Style): alıcı opsiyonu vade boyunca istediği zaman kullanabilir. Esneklik avantajı; daha yüksek prim. Pay üzerine yazılan opsiyonlar genelde Amerikan tipidir. VİOP'ta Amerikan tipi: Pay Opsiyon Sözleşmeleri (örn. THYAO, GARAN, AKBNK üzerine). Avrupa Tipi Opsiyon (European Style): alıcı opsiyonu yalnızca vade tarihinde kullanabilir. Daha az esneklik; daha düşük prim (Amerikan'la karşılaştırıldığında). Endeks ve döviz opsiyonları genelde Avrupa tipidir. VİOP'ta Avrupa tipi: BIST 30 Endeks Opsiyon Sözleşmeleri (5.4.2013'ten beri), Mini Endeks Opsiyon, Dolar/TL Opsiyon. Pratik fark: Amerikan tipinde alıcı, opsiyon ITM duruma gelir gelmez kullanabilir (especially temettü öncesi pay opsiyonlarında); Avrupa tipinde sadece vade sonu — bu nedenle vade öncesi tek çıkış yolu opsiyonu satmak (ters işlem). Fiyatlandırma karmaşıklığı: Avrupa tipi Black-Scholes formülü ile direkt fiyatlanır; Amerikan tipi binomial model + erken kullanım analizi gerektirir. Egzotik tipler: Bermuda (belirli tarihlerde kullanım), Asian (ortalama fiyat bazlı), Barrier (eşik bazlı) — bunlar VİOP'ta yok ama OTC piyasada var.
Exercise ve AssignmentKullanım süreci
EXERCISE ve ASSIGNMENT
Opsiyon kullanım süreci — Exercise (Kullanım): opsiyon alıcısının (long pozisyon sahibinin) opsiyon kullanma hakkını kullanma kararı. Süreç: alıcı aracı kuruma exercise talimatı verir → Takasbank kararı işler → kısa pozisyon sahibine atanır → uzlaşma yapılır. Otomatik Exercise: vade sonunda ITM opsiyonlar otomatik olarak exercise edilir (yatırımcı talimat vermese de) — Takasbank "automatic exercise" mekanizması; alıcı kayıp etmesi engellenir. Otomatik Exercise koşulu: opsiyon vade sonu ITM olmalı + minimum kar eşiği (genelde 0,01 TL). Assignment (Atama): opsiyon alıcısı exercise yaptığında, kısa pozisyon sahiplerinden birine yükümlülüğü yerine getirme talebi atanır. Atama yöntemi: Takasbank random selection (rasgele seçim) ile kısa pozisyon sahiplerinden birini seçer. Sonuç: kısa pozisyon sahibi (call yazıcısı) dayanak varlığı kullanım fiyatından satmak zorunda; (put yazıcısı) dayanak varlığı kullanım fiyatından almak zorunda. Pratik: çoğu yatırımcı vade öncesi ters işlemle çıkar — exercise nadiren kullanılır (vade sonu ITM olmadıkça). VİOP'ta uzlaşma şekli: pay opsiyonları fiziksel teslim (pay el değiştirir); endeks ve döviz opsiyonları nakdi uzlaşma (sadece kar/zarar nakit hesaplanır).
Sektörde nasıl çalışır?
Protective Put — Sigorta yapma
Pay Yatırımcısı
Yatırımcı V, 100.000 TL'lik THYAO pay portföyü tutuyor (400 adet × 250 TL). Pay düşmesi riskine karşı 240 TL strike 6 ay vadeli put opsiyon alır; prim 10 TL × 400 = 4.000 TL. Sonuç: pay 200'e düşse bile 240'tan satış garantisi; yukarı yönlü potansiyel sınırsız (sadece 4.000 TL prim maliyeti). Bu "protective put" stratejisidir — pay yatırımcısı için sigorta.
Long Call — Kaldıraçlı yükseliş bahsi
Spekülatör
Yatırımcı M BIST 30'un 6 ay içinde 8.500'den 9.500'e yükseleceğine inanıyor. Spot endeks portföyü oluşturmak yerine ATM strike call opsiyon alır; prim ~150 puan = 1.500 TL/sözleşme. Endeks 9.500'e çıkarsa kar = (9.500 - 8.500) × 10 - 1.500 = 8.500 TL/sözleşme; getiri %567. Endeks 8.500 altında kalırsa sadece 1.500 TL prim kaybeder. Bu OTM kaldıracın gücü.
Covered Call — Gelir yazma
Yatırım Fonu
Bir yatırım fonu 50M TL'lik AKBNK pay portföyü tutuyor (pay 50 TL, 1M adet). Fon yöneticisi kısa vadede yatay seyir bekliyor. Strateji: 55 TL strike 3 ay vadeli call opsiyon yazıyor (sat); prim 2 TL × 1M = 2M TL gelir. Senaryo A: pay 55 altında kalır → opsiyon değersiz → 2M TL prim kar. Senaryo B: pay 55 üstüne çıkar → atama → fon paylarını 55'ten satar (max kar 5 TL × 1M = 5M + 2M prim = 7M). Bu "covered call" — gelir yazma stratejisi.
Volatilite Stratejisi
Hedge Fon
Hedge fon yöneticisi yaklaşan seçim sonrası BIST'in volatil olacağını ama yönü belirsiz olduğunu düşünüyor. Strateji: Long Straddle — aynı strike (ATM) call ve put aynı anda alınır. Endeks yükselirse call kar; düşerse put kar; sadece yatay kalırsa her iki prim kaybedilir. Bu volatilite bahis — yön değil hareket büyüklüğü üzerine bahis. TÜR1.4'te detay.
Yaygın Tuzaklar — 4 Karıştırma
1. "Opsiyon alıcısı sınırsız zarar riski taşır" yanlış
Opsiyon alıcısı (long pozisyon) sınırsız zarar riski taşır.
Opsiyon yapısı asimetriktir; alıcının maksimum kaybı ödediği primle sınırlıdır. Alıcı (uzun pozisyon): opsiyonu kullanma HAKKI var, yükümlülük YOK; eğer dayanak varlık olumsuz hareket ederse alıcı opsiyonu kullanmaz, sadece prim kaybeder. Sınırsız risk satıcıdadır (short pozisyon): (1) Short Call: dayanak varlık sınırsız yükselebilir → satıcı sınırsız zarar; (2) Short Put: dayanak varlık 0'a kadar düşebilir → satıcı yüksek fiyattan almak zorunda. Mantık: opsiyon alıcı = sigorta yaptıran (prim öder, korunur); opsiyon satıcı = sigorta şirketi (prim alır, riski üstlenir). Klasik tuzak: "alıcı tehlikeli, satıcı güvenli" yanılgısı — tam tersi! Pratik: bireysel yatırımcılar genelde uzun pozisyon (alıcı) tercih eder — riski sınırlı; profesyonel yazıcılar (sigorta şirketleri) kısa pozisyon alır — riski yönetebilir.
2. "Opsiyon primi sadece içsel değerden oluşur" yanlış
Opsiyon primi sadece içsel değerden (intrinsic value) oluşur; zaman değeri yoktur.
Opsiyon Primi = İçsel Değer + Zaman Değeri. İçsel Değer: opsiyonun hemen kullanılırsa elde edilecek kar (Spot - Strike call için, Strike - Spot put için). Zaman Değeri: vade sonuna kadar olumlu hareket olasılığı için piyasanın ödediği prim. Vade etkisi: vade yaklaştıkça zaman değeri azalır (theta erozyonu); vade sonu zaman değeri sıfır olur — sadece içsel değer kalır. Örnek: THYAO 250 TL, 240 strike call, prim 14 TL; içsel değer = 10 TL; zaman değeri = 4 TL. OTM opsiyonlar: içsel değer 0; tüm prim zaman değeri ("piyango bileti"). ATM opsiyonlar: en yüksek zaman değerine sahip — volatilite primi maksimum. Faktörler: zaman değerini etkileyen faktörler — vade süresi, volatilite, faiz oranı, temettü. Klasik tuzak: "prim = içsel değer" yanlış — bu sadece vade sonu doğru olur; vade öncesi prim genelde içsel değerden yüksektir (zaman değeri katkısı).
3. "Avrupa tipi opsiyonlar VİOP'ta yoktur, sadece Amerikan tipi vardır" yanlış
VİOP'taki tüm opsiyonlar Amerikan tipidir; Avrupa tipi opsiyonlar Türk piyasasında işlem görmez.
VİOP'ta hem Amerikan hem Avrupa tipi opsiyonlar vardır. Amerikan tipi (vade boyunca kullanım): Pay Opsiyon Sözleşmeleri (THYAO, GARAN, AKBNK, ASELS, EREGL, KCHOL, vb.). Avrupa tipi (sadece vade sonu kullanım): BIST 30 Endeks Opsiyon Sözleşmeleri (5.4.2013'ten beri), Mini Endeks Opsiyon, Dolar/TL Opsiyon. Mantık: pay opsiyonlarında temettü dağıtımı kritik → Amerikan tipi standart (erken kullanım anlamlı); endeks ve döviz opsiyonlarında erken kullanımın anlamı yok → Avrupa tipi standart. Pratik etki: Avrupa tipi opsiyonlarda vade öncesi tek çıkış yolu ters işlemle satıştır (exercise yok); Amerikan tipi opsiyonlarda hem ters işlem hem exercise mümkün. Fiyatlandırma: Avrupa tipi Black-Scholes formülü ile direkt fiyatlanır; Amerikan tipi binomial model + erken kullanım analizi. Klasik tuzak: "VİOP sadece Amerikan tipi" yanlış; ürün bazlı değişir.
4. "Opsiyonun para durumu (moneyness) sabit kalır" yanlış
Bir opsiyonun para durumu (ITM/ATM/OTM) sözleşme süresince sabit kalır.
Opsiyonun para durumu spot fiyat hareketine göre sürekli değişir. Strike fiyat sabittir (sözleşmede önceden belirlenmiş); ancak spot fiyat sürekli hareket ettiği için para durumu da değişir. Örnek: THYAO'da 250 TL strike call opsiyon: (1) THYAO 240'ta → opsiyon OTM (içsel değer 0); (2) THYAO 250'ye çıkar → ATM (içsel değer ~0); (3) THYAO 270'e çıkar → ITM (içsel değer 20 TL); (4) THYAO 230'a düşer → derin OTM. Pratik etki: opsiyon yatırımcısı pozisyonunu sürekli izlemeli; para durumu değişir → prim de değişir. Risk hesabı: bir opsiyon ITM'den OTM'ye geçtiğinde içsel değer kaybedilir; vade kısaldıkça zaman değeri de azalır. Vade sonu: ITM opsiyon otomatik exercise edilir (kar realize); OTM opsiyon değersiz erer (tüm prim kayıp). Klasik tuzak: "strike sabit = para durumu sabit" yanlış — strike sabit, ama spot dinamik = para durumu dinamik.
Yatırımcı G'nin elinde 1.000 adet GARAN payı var; pay 80 TL'de işlem görüyor (toplam pozisyon 80.000 TL). G, 3 ay sonra GARAN'ın yönü hakkında belirsiz: yükselebilir veya düşebilir. Aşağıdaki soruları yanıtla: (1) Yön belirsizse hangi opsiyon stratejileri uygulanabilir (4 alternatif)? (2) 78 TL strike 3 ay vadeli put opsiyon almak (protective put) detaylı analizi: prim 4 TL, vade sonu 3 senaryoda kar/zarar nasıl olur? (3) 85 TL strike 3 ay vadeli call opsiyon yazmak (covered call) detaylı analizi: prim 3 TL, vade sonu 3 senaryoda kar/zarar nasıl olur? (4) İçsel ve zaman değeri perspektifinden hangi strike fiyatlar tercih edilir (ITM/ATM/OTM)? (5) Amerikan vs Avrupa tipi seçimi nasıl etkiler? (6) Vade sonu otomatik exercise + assignment nasıl gerçekleşir?
Cevabı göster
G Yatırımcı — GARAN Opsiyon Stratejileri
1. 4 ALTERNATİF STRATEJİ (Yön Belirsiz)
(a) Protective Put — Sigorta yapma (defansif): 78 strike put al → prim 4 TL × 1.000 = 4.000 TL maliyet. Pay düşerse 78'den satış garantisi; pay yükselirse opsiyon değersiz, sadece prim kaybedilir. Mantık: pay pozisyonu korunur, yukarı potansiyel açık.
(b) Covered Call — Gelir yazma (dengeli): 85 strike call yaz (sat) → prim 3 TL × 1.000 = 3.000 TL gelir. Pay yatay/düşerse opsiyon değersiz, prim kazanılır. Pay 85'in üstüne çıkarsa atama → 85'ten satış zorunluluğu. Mantık: gelir yazma; yukarı potansiyel sınırlı.
(c) Long Straddle — Volatilite bahsi (agresif): ATM 80 strike call + 80 strike put aynı anda al → toplam prim 8 TL × 1.000 = 8.000 TL. Pay 88'in üstüne çıkar veya 72'nin altına iner → kar; ikisi arasında kalırsa zarar. Mantık: yön değil, hareket büyüklüğüne bahis.
(d) Collar — Maliyetsiz koruma (en defansif): 78 strike put al + 85 strike call yaz → prim 4 - 3 = 1 TL net maliyet/pay. Pay 78 altına düşerse korunma; pay 85 üstüne çıkarsa atama. Mantık: hem aşağı hem yukarı sınırlı.
2. PROTECTIVE PUT DETAY (78 Strike, 4 TL Prim)
İlk yatırım: 80.000 TL pay + 4.000 TL put prim = 84.000 TL toplam yatırım.
Senaryo A — GARAN 100'e yükselir:
• Pay değeri: 1.000 × 100 = 100.000 TL → +20.000 TL kar
• Put: OTM, kullanılmaz → -4.000 TL prim kayıp
• Net = +20.000 - 4.000 = +16.000 TL kar (%19,0)
Senaryo B — GARAN 80'de yatay:
• Pay değeri: 80.000 TL → 0 TL
• Put: ATM, değersiz → -4.000 TL prim kayıp
• Net = -4.000 TL zarar (%4,8)
Senaryo C — GARAN 65'e düşer:
• Pay değeri: 1.000 × 65 = 65.000 TL → -15.000 TL kayıp
• Put: ITM, kullanılır → 78'den satış garantisi → +13.000 TL kar (78-65)×1.000
• Prim: -4.000 TL
• Net = -15.000 + 13.000 - 4.000 = -6.000 TL zarar (%7,1)
• Sigorta etkisi: spot tek başına 15.000 TL zarar olurdu; protective put ile 6.000 TL'ye sınırlandı.
3. COVERED CALL DETAY (85 Strike, 3 TL Prim)
İlk durum: 80.000 TL pay + 3.000 TL prim geliri.
Senaryo A — GARAN 100'e yükselir:
• Pay 85'ten satılır (atama): 1.000 × 85 = 85.000 TL → +5.000 TL kar (80'den 85'e)
• Prim: +3.000 TL
• Net = +5.000 + 3.000 = +8.000 TL kar (%10)
• Fırsat maliyeti: spot tek başına 20.000 TL kar olurdu; covered call ile 8.000'e sınırlandı (15 TL üstü kazanç kayıp).
Senaryo B — GARAN 80'de yatay:
• Pay değeri: 80.000 TL → 0 TL
• Call: OTM, atanmaz → +3.000 TL prim kazanç
• Net = +3.000 TL kar (%3,75) — yatay seyirde bile gelir.
Senaryo C — GARAN 65'e düşer:
• Pay değeri: 65.000 TL → -15.000 TL kayıp
• Call: OTM → +3.000 TL prim
• Net = -15.000 + 3.000 = -12.000 TL zarar (%15)
• Korunma yok: covered call sadece yukarı potansiyel kayıp ile gelir yazar; düşüşte tampon zayıf.
4. STRIKE FIYAT TERCİHİ (ITM/ATM/OTM)
Protective Put için:
• ITM Put (örn. 85 strike): yüksek prim (~10-12 TL) → maliyetli; ama daha geniş koruma alanı.
• ATM Put (80 strike): orta prim (~6 TL); makul koruma.
• OTM Put (78 strike): düşük prim (~4 TL); sadece büyük düşüşlere karşı koruma; daha düşük maliyet. G'nin tercihi.
Covered Call için:
• ITM Call (örn. 75 strike): yüksek prim (~7-8 TL); ama hemen atama riski + hatırı sayılır gelir kaybı.
• ATM Call (80 strike): orta prim (~5 TL); orta atama riski.
• OTM Call (85 strike): düşük prim (~3 TL); düşük atama riski; daha rahat. G'nin tercihi.
Genel prensip: G muhafazakar yatırımcıysa OTM put + OTM call (collar); agresifse ATM straddle; gelir odaklıysa OTM call (covered call).
5. AMERİKAN vs AVRUPA TİPİ ETKİSİ
VİOP'ta GARAN pay opsiyonları Amerikan tipidir:
• Avantaj 1: erken kullanım hakkı — pay temettü öncesi call kullanılabilir; G covered call yazıcı olarak temettü dağıtımı yaklaşırken erken atama riski taşır.
• Avantaj 2: ITM duruma gelir gelmez exercise edilebilir; vade beklemek gerekmez.
• Maliyet: Amerikan tipi opsiyon Avrupa tipinden ~%2-5 daha pahalı (esneklik primi).
Endeks/Döviz tipi opsiyonlar Avrupa tipidir:
• Sadece vade sonu kullanım; vade öncesi tek çıkış ters işlemle satış.
• Daha basit fiyatlama (Black-Scholes); daha düşük prim.
6. VADE SONU OTOMATIK EXERCISE + ASSIGNMENT SÜRECİ
Senaryo: vade sonu GARAN 65 (G'nin protective put alımı senaryosu):
• Put opsiyonu ITM (Strike 78 > Spot 65); içsel değer 13 TL.
• Adım 1 (Otomatik Exercise): Takasbank vade sonu ITM opsiyonları otomatik exercise eder; G talimat vermesine gerek yok.
• Adım 2 (Assignment): Takasbank random selection ile bu put opsiyonun yazıcılarından (kısa pozisyonlardan) birini atar.
• Adım 3 (Bildirim): G'nin aracı kurumuna ve atanan yazıcının aracı kurumuna bildirim yapılır.
• Adım 4 (Uzlaşma — Pay Opsiyonu Fiziksel Teslim): G 1.000 adet GARAN'ı 78 TL/pay'dan yazıcıya teslim eder; karşılığında 78.000 TL alır. Yazıcı 1.000 GARAN'ı 78'den almak zorunda; spot piyasada 65'ten alıp 78'den satar → 13.000 TL zarar (yazıcının riski).
• Adım 5 (Hesap Kapatma): G'nin hesabına 78.000 TL nakit gelir; pay pozisyonu kapatılır; teminatlar serbest.
G'nin sonucu: pay aslında 65'te ama 78'den satıldı → 13.000 TL kazanç (4.000 prim - 13.000 = +9.000 TL net hedge etkisi); spot bazda zarar 15.000 - 9.000 hedge = 6.000 TL net.
SPL/SPK SINAV İPUCU
Bu vakada 12 kritik kavram:
• 4 strateji: protective put, covered call, straddle, collar
• Long Put kar formülü: max(Strike - Spot, 0) - Prim
• Short Call kar formülü: Prim - max(Spot - Strike, 0); risk sınırsız
• İçsel değer hesabı: call için max(S-K,0); put için max(K-S,0)
• Zaman değeri: vade sonu sıfır; ATM'de en yüksek
• ITM/ATM/OTM seçimi: prim vs koruma alanı dengesi
• VİOP pay opsiyonu Amerikan tipi; endeks/döviz Avrupa tipi
• Pay opsiyonu fiziksel teslim; endeks/döviz nakdi uzlaşma
• Otomatik exercise: vade sonu ITM opsiyonlar için
• Assignment: random selection ile yazıcılar arası dağıtım
• Sözleşme büyüklüğü pay opsiyonu: 100 adet pay/sözleşme
• Vergi avantajı: pay/endeks bazlı opsiyonlarda %0 stopaj
SPL Düzey 1, 2, 3 + Türev Araçlar sınavlarında bu konular sürekli sorulur.
Kendini dene
Mini Quiz
Özet — Akılda Kalanlar
- Opsiyon: dayanak varlığı kullanım fiyatından alma/satma HAKKI veren sözleşme; alıcının yükümlülüğü yok, sadece satıcı (yazıcı) yükümlü.
- Opsiyonun 5 unsuru: dayanak varlık + tip (call/put) + kullanım fiyatı (strike) + vade tarihi + prim.
- Call Opsiyon (Alım Hakkı): yatırımcı dayanak varlığın yükseleceğine inanır; alma hakkı.
- Put Opsiyon (Satım Hakkı): yatırımcı dayanak varlığın düşeceğine inanır; satma hakkı.
- 4 Pozisyon: Long Call (yükseliş bahsi, prim ödenir, max kayıp prim, max kazanç sınırsız); Short Call (yatay/düşüş, prim alınır, max kazanç prim, max kayıp SINIRSIZ); Long Put (düşüş bahsi, prim ödenir, max kayıp prim, max kazanç Strike-Prim); Short Put (yatay/yükseliş, prim alınır, max kazanç prim, max kayıp Strike-Prim).
- Opsiyon Asimetrisi: alıcı (uzun) maksimum kayıp prim; satıcı (kısa) maksimum kazanç prim, riski yüksek/sınırsız.
- Long Call kar formülü: max(Spot - Strike, 0) - Prim. Başabaş: Strike + Prim.
- Long Put kar formülü: max(Strike - Spot, 0) - Prim. Başabaş: Strike - Prim.
- Opsiyon Primi = İçsel Değer + Zaman Değeri.
- İçsel Değer: Call için max(Spot-Strike, 0); Put için max(Strike-Spot, 0); hiçbir zaman negatif değil.
- Zaman Değeri: vade sonuna kadar olumlu hareket olasılığı için ödenen prim; vade yaklaştıkça azalır (theta erozyonu); ATM'de en yüksek; vade sonu sıfır.
- Zaman değerini etkileyen faktörler: vade süresi, volatilite, faiz oranı, temettü.
- ITM (In-the-Money): içsel değer pozitif; call için Spot > Strike; put için Strike > Spot.
- ATM (At-the-Money): Spot ≈ Strike; içsel değer ~0; en yüksek zaman değeri.
- OTM (Out-of-the-Money): içsel değer 0; sadece zaman değeri ("piyango bileti"); call için Spot < Strike; put için Strike < Spot.
- Amerikan Tipi Opsiyon: vade boyunca istediği zaman kullanım; daha esnek; daha yüksek prim.
- Avrupa Tipi Opsiyon: sadece vade tarihinde kullanım; daha az esnek; daha düşük prim; Black-Scholes ile fiyatlama.
- VİOP'ta Amerikan tipi: Pay Opsiyon Sözleşmeleri (THYAO, GARAN, AKBNK, vb.).
- VİOP'ta Avrupa tipi: BIST 30 Endeks Opsiyon (5.4.2013'ten), Mini Endeks Opsiyon, Dolar/TL Opsiyon.
- Exercise (Kullanım): opsiyon alıcısının opsiyonu kullanma kararı; vade sonu ITM opsiyonlar otomatik exercise edilir.
- Assignment (Atama): alıcı exercise yaptığında, kısa pozisyon sahiplerinden birine random selection ile atama.
- VİOP Pay Opsiyonu uzlaşma: fiziksel teslim (pay el değiştirir).
- VİOP Endeks/Döviz Opsiyonu uzlaşma: nakdi (kar/zarar nakit transferi).
- VİOP Opsiyon Sözleşme Büyüklükleri: Pay Opsiyon 100 adet pay; BIST 30 Endeks Opsiyon 10 TL × Endeks; Mini Endeks 1 TL × Endeks; Dolar/TL Opsiyon 1.000 USD.
- VİOP Opsiyon Vade Ayları: Şubat-Nisan-Haziran-Ağustos-Ekim-Aralık (yakın 3 vade aktif + Aralık her zaman açık).
- VİOP Opsiyon Vergi Avantajı: pay/endeks bazlı opsiyonlarda %0 stopaj.
- Klasik Stratejiler: Protective Put (sigorta), Covered Call (gelir yazma), Long Straddle (volatilite bahsi), Collar (maliyetsiz koruma) — TÜR1.4'te detay.
- Klasik tuzaklar: "alıcı sınırsız risk" yanlış (alıcı = prim ile sınırlı; satıcı = sınırsız); "prim = içsel değer" yanlış (zaman değeri var); "VİOP sadece Amerikan tipi" yanlış (endeks/döviz Avrupa tipi); "para durumu sabit" yanlış (spot hareketle değişir).
Dayanak ve kaynaklar
- Açık Kaynak Mevzuat ve Referanslar
- Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) İşleyiş Esasları — opsiyon spesifikasyonları, vadeler, sözleşme büyüklükleri, kullanım kuralları. borsaistanbul.com/tr/sayfa/48.
- Borsa İstanbul Pay Opsiyon Sözleşmeleri Spesifikasyonları — 100 adet pay büyüklüğü; Amerikan tipi; fiziksel teslim. borsaistanbul.com/tr/markets/viop/options.
- Borsa İstanbul Endeks Opsiyon Sözleşmeleri — BIST 30 Endeks Opsiyon; Avrupa tipi; nakdi uzlaşma; 5.4.2013 lansman. borsaistanbul.com.
- Borsa İstanbul Mini Endeks Opsiyon Sözleşmeleri — küçük yatırımcı erişimi; 1 TL × Endeks büyüklüğü. borsaistanbul.com.
- Borsa İstanbul Dolar/TL Opsiyon Sözleşmeleri — USD/TRY üzerine; 1.000 USD büyüklüğü; Avrupa tipi. borsaistanbul.com.
- Borsa İstanbul Sorularla VİOP — opsiyon işleyişi rehberi. borsaistanbul.com/files/VIOP-Hakkinda-SSS.pdf.
- Takasbank Merkezi Takas Yönetmeliği — opsiyon uzlaşma süreçleri, exercise, assignment, otomatik exercise mekanizmaları. takasbank.com.tr.
- Takasbank Opsiyon Risk Bazlı Teminat Sistemi — kısa pozisyon (yazıcı) teminatı hesabı. takasbank.com.tr/tr/Documents.
- SPK Aracı Kurumların Türev Araçların Alım Satımına Aracılık Faaliyetlerinde Düzenleyecekleri Belgeler ve Kayıt Düzeni Tebliği Seri V/51. spk.gov.tr.
- SPK Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ III-37.1 — m.4/1/(g) türev araçlarına ilişkin yatırım hizmetleri. mevzuat.spk.gov.tr.
- SPK i-SPK.37.7 İlke Kararı (18.12.2025) — yatırım hizmetleri ve faaliyetleri rehberi. spk.gov.tr.
- SPK Türev Araçlar Lisansı Müfredatı — opsiyon temelleri, fiyatlama, stratejiler. spl.com.tr/sinav-konulari-ve-alt-konu-basliklari.
- SPL Sınav Konuları — Türev Araçlar lisansı + Düzey 3 türev modülü. spl.com.tr.
- SPL Türev Araçlar Lisansı Çalışma Notları — opsiyon temel kavramlar; resmi müfredat. spl.com.tr/wp-content/uploads.
- Borsa İstanbul Uzlaşma Fiyatı Komitesi — opsiyon vade sonu uzlaşma fiyatı belirleme. borsaistanbul.com.
- Hull, J. "Options, Futures and Other Derivatives" — uluslararası akademik referans (telifsiz değil; bilgi için).
- CBOE (Chicago Board Options Exchange) Education — opsiyon temelleri (telifsiz; uluslararası standart). cboe.com.
- CC0 / Kamu Malı / Resmî
- Tüm referanslar kamu erişimine açık, telifsiz ve resmî kaynaklardır. Ders içeriği bu kaynaklardan paraphrase edilerek hazırlanmış olup hiçbir telifli eğitim materyali kullanılmamıştır.