Swap Sözleşmeleri ve OTC Türevler
Swap Sözleşmeleri
Swap Sözleşmeleri
TÜR1.6 · IRS · Currency Swap · CDS · ISDA · CCP
Swap: iki tarafın belirli süre boyunca nakit akışlarını takas etmesi. Tezgah üstü (OTC) türevlerin en büyük segmenti — küresel 500+ trilyon dolar notional outstanding. 5 ana tür: Faiz Swap (IRS), Para Swap (Currency Swap), Equity Swap, CDS, Basis Swap. OTC vs Borsa: özelleştirilmiş + karşı taraf riski + ISDA Master Agreement; merkezi takas (CCP) zorunluluğu EMIR/Dodd-Frank ile artıyor. Türkiye: BDDK + SPK + Takasbank merkezli mevzuat çerçevesi.
Dört kurum, dört farklı swap kullanımı
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar — Zorunlu
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2026, İstanbul finans merkezi. Dört farklı kurum aynı anda swap işlemleri yapıyor — ama bambaşka amaçlarla. Banka A ALM (Asset-Liability Management) departmanı: kredi portföyü değişken faizli, mevduat tabanı sabit faizli; faiz açığı kapatmak için 2 milyar TL notional faiz swap (IRS) giriyor — sabit alıcı, değişken ödeyici. Şirket B ihracatçı: ABD'den 50 milyon USD yatırım kredisi almış, gelirleri TL bazlı; kur riskini hedge etmek için 5 yıllık currency swap kuruyor — USD anaparayı TL'ye çevirip USD geri alıyor. Hedge Fund C emerging market analisti: "Türkiye 5Y CDS spread'i 250bp; jeopolitik gerginlik artışı bekliyorum" diyor; protection buyer pozisyonu alıyor — yıllık %2,5 prim ödüyor, default olursa tazminat alıyor. Sigorta Şirketi D uzun vadeli yükümlülüklerini yönetiyor: 30 yıllık nominal yükümlülük; faiz oranlarına duyarlı; cross-currency basis swap + IRS kombinasyonuyla aktif-pasif eşleştiriyor.
Dört kurum da aynı OTC swap piyasasında ama bambaşka mercekler kullanıyor. Banka A için swap = bilanço yönetim aracı; Şirket B için kur sigortası; Fund C için spekülasyon; Sigorta D için ALM çözümü. OTC türev piyasasının küresel hacmi 2026'da 700+ trilyon dolar notional (BIS verileri); IRS bu hacmin %75'ini temsil ediyor. Bu derste swap evrenine giriyoruz.
(1) OTC vs Borsa türev ayrımı; (2) 5 ana swap türü — IRS, Currency Swap, Equity Swap, CDS, Basis Swap; (3) Faiz Swap (IRS) detay — sabit ↔ değişken cash flow takası; (4) Para Swap (Currency Swap) detay — anapara + faiz takası; (5) ISDA Master Agreement — OTC piyasanın hukuki çerçevesi; (6) CCP (Central Counterparty Clearing) — merkezi takas + EMIR/Dodd-Frank zorunlulukları; (7) Türkiye OTC mevzuatı — BDDK + SPK + Takasbank; (8) xVA — değerleme ayarlamaları (CVA, DVA, FVA). SPL Türev Araçlar Lisansında %15-20 ağırlık.
İki farklı türev piyasa modeli
Türev araçlar iki farklı piyasada işlem görür: (a) Borsa Türev (Exchange-Traded) — VİOP, CME, Eurex gibi organize borsalarda standart sözleşmeler; (b) OTC Türev (Over-The-Counter / Tezgah Üstü) — iki taraf arası özelleştirilmiş sözleşmeler. Hacim karşılaştırması: küresel notional outstanding ~700 trilyon USD; bunun ~%85'i OTC, ~%15'i borsa. Türkiye: VİOP borsa türev hacmi günlük ~3 milyar TL; OTC türev hacmi (BDDK rakamları) günlük ~50+ milyar TL. Swap'lar OTC alanın belkemiğidir: tüm swap hacminin %95+'ı OTC.
İki Piyasa Modeli Karşılaştırması
- BORSA TÜREV
Standart + Likit
• Standart vade ve sözleşme büyüklüğü
• Merkezi takas (CCP) garantisi
• Karşı taraf riski neredeyse sıfır
• Yüksek likidite, kolay alım/satım
• Şeffaf fiyatlar (herkese açık)
• Düşük işlem maliyeti
• Esneklik az — özel ihtiyaç karşılanmaz - OTC TÜREV
Esnek + Özelleşik
• Tam özelleştirilmiş sözleşmeler
• Bilateral karşı taraf riski
• Düşük likidite — pozisyon kapatmak zor
• Şeffaflık az; fiyat herkese kapalı
• İşlem maliyeti yüksek (bid-ask geniş)
• ISDA Master Agreement çerçevesi
• Belirli ürünler CCP zorunluluğunda (post-2008)
Hibrit Model — Cleared OTC: 2008 sonrası reform → standart OTC swap'lar (özellikle IRS, CDS) merkezi takasa (CCP) gönderiliyor. Avantajları: bilateral karşı taraf riski → CCP garantisi; OTC esnekliği korundu (özelleştirilebilir). Türkiye Takasbank Cleared OTC: 2018'den itibaren faaliyette; günlük hacim ~10 milyar TL. Küresel rakamlar: IRS hacminin ~%80'i CCP'de, CDS'in ~%70'i CCP'de takas ediliyor.
Swap evreninin haritası
Swap: iki tarafın belirli süre boyunca nakit akışlarını takas etmesi. Temel özellikleri: (a) Vadeye kadar düzenli aralıklarla ödemeler; (b) İki bacak (leg) yapısı — her taraf farklı bir nakit akışı türü öder; (c) Genelde anapara takas edilmez (currency swap istisna); (d) Net ödeme prensibi — her tarihte sadece bir taraf öder. Aşağıda 5 ana swap türü tanıtılıyor:
Faiz Swap
IRS
Sabit faiz ↔ değişken faiz takası; aynı para birimi; anapara takas edilmez.
Para Swap (Currency Swap)
CCS
İki para birimi anapara + faiz takası; başta + sonda anapara takas; FX hedge.
Equity Swap (TRS)
EQ SWAP
Pay/endeks getirisi ↔ faiz takası; portföy hedge + sentetik pozisyon kurma.
Credit Default Swap
CDS
Kredi riski sigortası; spread öden → default olursa tazminat alınır.
Basis Swap
BASIS
İki değişken endeks takası; örn. 3M LIBOR ↔ 6M LIBOR; basis riski yönetimi.
Commodity Swap
COMM
Emtia fiyat sabitleme; örn. petrol fiyat ↔ sabit ödeme; üretici/tüketici hedge.
IRS — Sabit ↔ Değişken Faiz Takası
IRS · SABIT FAİZ ↔ DEĞİŞKEN FAİZ · TEK PARA BİRİMİ
Interest Rate Swap (Faiz Swap)
IRS'in temel mantığı: iki taraf, belirli bir varsayımsal anapara (notional) üzerinden, vadeye kadar belirli aralıklarla (3 ay, 6 ay) sabit faiz ile değişken faiz ödemelerini takas eder. Anapara takas edilmez — sadece faiz ödemeleri. Net ödeme her tarihte hesaplanır; sabit ile değişken arasındaki fark sadece bir taraf öder.
İki bacak yapısı: (a) Sabit Bacak (Fixed Leg) — tek taraf sabit oranda yıllık faiz öder; örn. 5 yıllık IRS'te %42 sabit. (b) Değişken Bacak (Floating Leg) — diğer taraf referans endeks oranında faiz öder; örn. 3-aylık TLREF + 50 baz puan spread.
IRS — NAKİT AKIŞI ŞEMASI
FİXED PAYER
Banka, Hedge Fund
FLOATING PAYER
Şirket, Karşı Banka
3 ayda bir net ödeme · Notional 100M TL · Vade 5 yıl
IRS Hesap Örneği — 100M TL Notional
IRS'in Tipik Kullanım Alanları
TLREF (TL Referans Faiz Oranı) en yaygın değişken endeks; vade 3 ay - 10 yıl arası. Günlük işlem hacmi 30+ milyar TL notional. En aktif vadeler: 1Y, 2Y, 5Y. Türk bankaları (büyük 5 banka), uluslararası bankaların İstanbul şubeleri ve büyük kurumsal müşteriler temel oyuncular. Takasbank Cleared OTC platformu üzerinden %60+'ı CCP'de takas ediliyor; bilateral kalan kısım büyük bankalararası standart ISDA + CSA çerçevesinde.
Currency Swap — İki Para Birimi Anapara + Faiz Takası
CCS · İKİ PARA BİRİMİ · ANAPARA + FAİZ TAKASI
Currency Swap (Para Swap)
Currency Swap'ın IRS'ten kritik farkı: anapara da takas edilir. Yapı: (a) Başlangıçta: taraflar iki farklı paralı anaparayı mevcut kura göre takas eder. (b) Vade boyunca: her taraf aldığı paranın faizini öder. (c) Vade sonunda: anaparalar geri takas edilir (orijinal kurla — kur riski içerir).
CURRENCY SWAP — 3 AŞAMALI NAKİT AKIŞI
Currency Swap Pratik Örneği — Türk İhracatçı
Senaryo: Türk ihracatçı şirket Y, ABD'den 10M USD 5 yıl vadeli yatırım kredisi aldı. Kredi USD bazlı; ama şirket gelirleri ağırlıklı TL. Kur riski büyük: TL %20 değer kaybederse USD borç servisi %20 artar (TL bazda). Çözüm: 5 yıl vadeli currency swap — Banka B ile.
Mantık: Şirket Y'nin USD borcu var; currency swap üzerinden USD'yi TL'ye dönüştürdü. Vade boyunca TL faizi öder (sentetik TL borç gibi); USD faizi alır ve USD kredi borç servisini öder. Sonuç: kur dalgalanmaları şirketi etkilemez; her şey TL'de sabitlenmiş. Maliyet: TL faiz oranı USD faiz oranından yüksek (faiz farkı = forward forward FX swap fiyatlamasında temel) → Türk şirketin ek faiz maliyeti var ama kur belirsizliği yerine.
Cross-Currency Basis Swap — İki Değişken Endeks
Cross-Currency Basis Swap: iki para birimi takas edilen ama her iki bacak da değişken faiz (floating-floating) — örneğin EUR 6M EURIBOR ↔ USD 3M SOFR. Basis spread: standart formülasyondan sapma; piyasa likidite koşullarını yansıtır. Pratik örnek: EUR/USD basis spread -20bp ise — EUR alan taraf USD bacağa göre 20bp daha az alır (EUR funding pahalılaşmış demektir). Türkiye uygulaması: TL/USD basis swap'larda TL faizi yüksek + basis spread negatif → TL'nin uluslararası fonlama maliyeti yüksek ('cheapest-to-deliver' pricing). Önemi: bankaların FX likidite yönetimi + uluslararası tahvil ihraçlarının döviz bacağında.
Equity Swap, Basis Swap, Commodity Swap
Equity Swap (Total Return Swap — TRS)
Equity Swap: bir tarafın belirli bir pay veya endeksin toplam getirisini (fiyat değişimi + temettü), diğer tarafın değişken faiz + spread ödediği swap. Tipik kullanım: (a) Sentetik pay pozisyonu — pay almadan paya benzer maruziyet; (b) Fonlama çözümü — pay yatırımcısı pay portföyünü TRS satıcısına "kiralar"; (c) Vergi/regülasyon arbitrajı — bazı ülkelerde pay sahipliği yerine TRS daha avantajlı. Risk: 2021 Archegos Capital iflası — Bill Hwang $20+ milyar TRS pozisyonu birikmişti; 5 büyük yatırım bankası ($10+ milyar) zarar.
Basis Swap (Endeks-içi Faiz Swap)
Basis Swap: iki farklı değişken endeks takas edilir. Örnek: 3M LIBOR ↔ 6M LIBOR + spread. Mantık: aynı para biriminde farklı vadeler arası fonlama maliyet farkını hedge etmek. Türkiye uygulaması: 3M TLREF ↔ 6M TLREF; nadir kullanım — Türk piyasası genelde tek vade endeks kullanır. LIBOR transition: 2021 sonrası LIBOR aşamalı olarak SOFR (USD), SONIA (GBP), €STR (EUR) ile değiştirildi → "Fallback" basis swap'lar geçiş sürecinde kritik rol oynadı.
Commodity Swap (Emtia Swap)
Commodity Swap: bir tarafın sabit fiyat, diğer tarafın spot emtia fiyatı ödediği swap. Tipik kullanım: (a) Petrol üreticisi — gelir öngörülebilirliği için spot petrol fiyatını sabit fiyata dönüştürür. (b) Havayolu şirketi — yakıt maliyeti hedge'i. Türkiye: BOTAŞ doğal gaz fiyat hedge'i, Türk Hava Yolları jet yakıtı hedge'i, büyük altın takı şirketleri altın fiyat hedge'i için kullanır. Vade: genelde 1-3 yıl; emtia bazlı endeksler (Brent, WTI, LME altın).
CDS — Kredi Riski Sigortası
CDS · KREDİ RİSKİ TRANSFER ENSTRÜMANI · SİGORTA BENZETMESİ
Credit Default Swap
CDS: bir referans varlığın (devlet tahvili, şirket bonosu, kredi portföyü) kredi olayı durumunda satıcının alıcıya tazminat ödediği swap. Sigorta benzetmesi: protection buyer (alıcı) prim öder; protection seller (satıcı) kredi olayı durumunda tazminat öder.
CDS — KARŞILIKLI ÖDEME YAPISI
SİGORTA ALAN
Banka, Hedge Fund
SİGORTA SATAN
Sigorta, Hedge Fund
Referans varlık: Şirket X bonosu / Türkiye 5Y devlet tahvili · Notional 10M USD · Vade 5 yıl · Spread 250bp
CDS Hesap Örneği — Türkiye 5Y Sovereign CDS
CDS Spread'in Yorumu
İmplied Default Olasılığı Hesabı (basitleştirilmiş): 1 - (1 - Spread/(1-Recovery))Vade. Örn. 250bp spread + %40 recovery + 5 yıl: 1 - (1 - 0,025/0,6)5 ≈ %19. Bu yaklaşık formül; gerçek piyasa fiyatlamasında "hazard rate" modelleri kullanılır.
AIG (Amerikan sigorta devi) protection seller olarak $400+ milyar CDS satmıştı; subprime mortgage default'larıyla aynı anda tazminat ödemek zorunda kaldı. Likidite çöktü; iflas sınırına geldi; ABD hükümeti $182 milyar bailout sağladı. Sonuç: Dodd-Frank Yasası — CDS'lerin merkezi takasa zorunluluğu; protection seller'lar için sıkı sermaye yükümlülüğü; CDS pozisyonlarının raporlanması (DTCC SwapsInfo). Türkiye: bireysel CDS işlemi sınırlı; sovereign CDS uluslararası bankalar tarafından emerging markets risk göstergesi olarak izlenir.
OTC Türev Piyasalarının Hukuki Çerçevesi
ISDA Master Agreement: 1985'te kurulan ISDA tarafından geliştirilmiş, OTC türev sözleşmelerinin standart hukuki çerçevesi. Versiyonlar: 1992 (ilk), 2002 (genişletilmiş — piyasa standardı), 2021 ek protokoller. Üye sayısı: 950+ kuruluş 75+ ülkede; tüm büyük bankalar, hedge fund'lar, kurumsal yatırımcılar. Türkiye: tüm büyük Türk bankaları ISDA üyesidir; Türk hukuku kapsamında 'çerçeve sözleşmesi' olarak kullanılır.
ISDA Master Agreement Yapısı — 4 Belge
Master Agreement
1. MASTER
Genel hukuki şartlar — default tanımı, netting kuralları, jurisdiction. Standart metin; taraflar arası değişmez.
Schedule
2. SCHEDULE
Master Agreement'ı özelleştiren ek; tarafların özel düzenlemeleri (governing law, automatic early termination, cross-default eşiği).
Confirmation
3. CONFIRMATION
Her bir swap işleminin ekonomik şartları — notional, fiyat, vade, ödeme tarihleri. Genelde elektronik (FpML) ile gönderilir.
Credit Support Annex
4. CSA
Teminat (collateral) şartları — Initial Margin, Variation Margin, eligible collateral, threshold, MTA. Karşı taraf riskini azaltır.
Close-out Netting — ISDA'nın Kritik Özelliği
Close-out Netting: bir taraf default ederse, tüm açık swap pozisyonlarının değerleri netleştirilir ve tek bir ödeme yapılır; ayrı ayrı dava süreci yok. Ekonomik etki: bilateral karşı taraf riski büyük ölçüde azalır. 2008 Lehman Brothers iflası: 6.000+ açık swap'ı vardı; ISDA close-out netting süreci 6 ayda tamamlandı; sistemi felç etmedi. Türkiye: 2003 Bankacılık Kanunu close-out netting'i tanır; iflas durumunda derhal tasfiye edilir.
Karşı Taraf Riski Yönetiminin Yeni Modeli
CCP: iki swap karşı tarafının arasına giren merkezi takas kurumu. Mekanizma: A ve B taraflarının swap'ı CCP'ye gönderilir → CCP A'nın karşı tarafı olur (B için) ve B'nin karşı tarafı olur (A için). Sonuç: A ve B birbirine maruz değildir; her ikisi de CCP'ye maruz kalır. Türkiye CCP: Takasbank — VİOP türevleri zaten CCP modelinde; OTC türev clearing 2018'den itibaren faaliyette.
CCP NOVATION — KARŞI TARAF DEĞİŞİMİ
CCP Risk Azaltıcı Mekanizmalar (Default Waterfall): (1) Initial Margin (IM) — pozisyon açılışta peşin teminat; (2) Variation Margin (VM) — günlük mark-to-market; (3) Defaulter's Default Fund Contribution; (4) Diğer üyelerin default fund + CCP sermayesi; (5) Sonra başkalarının assessments. Sırasıyla zarar bu kademelerle absorbe edilir.
EMIR ve Dodd-Frank — CCP Zorunluluğu
Sonuç: 2008 sonrası küresel reform → standart OTC swap'lar bilateralden CCP'ye geçiyor. Türkiye Takasbank Cleared OTC: faiz swap'ları, currency swap'ları, cross-currency basis swap'ları için merkezi takas hizmeti; günlük hacim ~10 milyar TL.
BDDK + SPK + Takasbank Çerçevesi
Pratik Türkiye OTC Swap Piyasası 2026
Swap evrenini pratikte uygulamak
Bir senaryo seç:
Faiz Swap (IRS)Sabit ↔ değişken faiz takası
FAİZ SWAPı (IRS)
Sabit faiz ile değişken faiz takası — Faiz Swap (Interest Rate Swap — IRS): iki taraf arasında belirli bir varsayımsal anapara (notional) üzerinden, vadeye kadar düzenli aralıklarla sabit faiz ile değişken faiz ödemelerinin takas edildiği swap türü. Anapara takas edilmez — sadece faiz ödemeleri. Yapı: (a) Sabit Bacak (Fixed Leg): tek tarafın yıllık sabit oranda ödediği faiz (örn. %42); (b) Değişken Bacak (Floating Leg): diğer tarafın referans endeksine göre değişen faiz (TLREF, EURIBOR, SOFR + spread). Net ödeme prensibi: her ödeme tarihinde sabit ve değişken bacak farkı sadece bir taraf öder. Tipik kullanım: (1) Banka ALM — banka değişken faizli kredi vermiş, sabit faiz almak istiyor; pay swap pozisyonu kurar. (2) Şirket borç dönüşümü — değişken faizli kredi alıp sabit ödemek istiyorsa IRS ile dönüştürür. (3) Hedge fund spekülasyon — faiz beklentisi üzerine bahis. Türkiye TL IRS: TLREF (TL Referans Faiz Oranı) en yaygın değişken endeks; vade 3 ay - 10 yıl arası; piyasa hacmi 2026'da günlük 30+ milyar TL.
Para Swap (CCS)İki para birimi anapara + faiz
PARA SWAPı (CURRENCY SWAP)
İki para birimi anapara + faiz takası — Para Swap (Currency Swap): iki taraf arasında iki farklı para biriminde anapara + faiz ödemelerinin takas edildiği swap türü. IRS'ten farkı: anapara da takas edilir (başta + sonda). Yapı: (a) Başlangıçta: taraflar iki farklı paralı anapara takas eder (örn. 100M TL ↔ 5M USD, mevcut kura göre); (b) Vade boyunca: her taraf aldığı paranın faizini öder (örn. TL faiz vs USD faiz); (c) Vade sonunda: anaparalar geri takas edilir (orijinal kurla). Tipik kullanım: (1) Çok uluslu şirket — Türk şirket ABD'de USD borç almış; kurumsal nakit akışı TL bazlı; currency swap ile USD'yi TL'ye dönüştürür. (2) Banka FX risk yönetimi — bilançoda farklı para birimlerinde aktif/pasif eşleşmesi. (3) TCMB swap işlemleri — döviz rezerv yönetimi (TCMB - banka swap'ları). Cross-Currency Basis Swap: iki paralı değişken faiz takası; basis spread (örn. EUR/USD basis) likidite koşullarını yansıtır. Türkiye pratik: banka - şirket arası USD/TL ve EUR/TL swap'lar yaygın; tipik vade 1-5 yıl; notional minimum 1M USD eşdeğeri.
Credit Default SwapKredi riski sigortası
CREDIT DEFAULT SWAP (CDS)
Kredi riski sigortası — Credit Default Swap (CDS): bir referans varlığın (devlet tahvili, şirket bonosu, kredi portföyü) kredi olayı (default, bankruptcy, restructuring) durumunda satıcının alıcıya tazminat ödediği swap türü. Sigorta benzetmesi: (a) Protection Buyer (Alıcı): dönemsel CDS spread (prim) öder; default olursa tazminat alır. (b) Protection Seller (Satıcı): prim alır; default olursa tazminat ödemek zorunda. Spread: yıllık baz puan olarak ifade edilir (örn. Türkiye 5Y CDS spread 250bp = %2,5 yıllık prim). Tipik kullanım: (1) Kredi riski hedge — banka şirket bonosuna yatırım yapmış; CDS alır → default sigortası. (2) Spekülasyon — hedge fund şirketin batacağına inanır; CDS alır (\\'naked CDS\\') — varlığı olmadan sigorta. (3) Sermaye azaltma — banka düzenleyici sermayesini azaltmak için CDS satın alır (sentetik securitization). Tarihsel önem: 2008 krizi → AIG CDS satıcısı; subprime mortgage default'ları → AIG iflas etti; ABD hükümeti $182 milyar bailout. Sonra Dodd-Frank Yasası ile CDS düzenlendi. Sovereign CDS: ülke borçlarına bağlı; Türkiye'nin 5Y sovereign CDS spread'i emerging market risk göstergesi olarak izlenir.
OTC vs Borsa Türevİki farklı piyasa modeli
OTC vs BORSA TÜREV
İki farklı türev piyasası mantığı — OTC (Over-The-Counter / Tezgah Üstü): iki taraf arasında doğrudan, özelleştirilmiş sözleşmeler. Avantajları: (a) Esneklik — vade, anapara, koşullar tam istenen şekilde tasarlanır; (b) Standart dışı yapılar mümkün — exotic swap'lar, yapılandırılmış ürünler. Dezavantajları: (a) Karşı taraf riski (counterparty risk) — karşı taraf default ederse zarar; (b) Likidite düşük — pozisyon kapatmak zor; (c) Şeffaflık az — fiyatlar piyasaya açık değil. Borsa Türev (Exchange-Traded): organize bir borsada (VİOP, CME, Eurex) standart sözleşmeler; merkezi takas kurumu (CCP) garanti eder. Avantajları: (a) Standartlaşma — vade, sözleşme büyüklüğü sabit; (b) Likidite yüksek — kolay alım/satım; (c) CCP garantisi — karşı taraf riski neredeyse sıfır; (d) Şeffaflık — fiyatlar herkese açık. Dezavantajları: (a) Esneklik yok — özel ihtiyaçlar karşılanamaz. Hibrit model: OTC clearing — OTC swap'lar CCP'ye gönderilir (EMIR/Dodd-Frank zorunluluğu); özel + güvenli kombinasyon. Türkiye: VİOP borsa türev; OTC swap'lar Takasbank Cleared OTC ile merkezi takas ediliyor.
ISDA Master AgreementOTC hukuki çerçeve + close-out netting
ISDA MASTER AGREEMENT
OTC türev piyasalarının hukuki çerçevesi — ISDA Master Agreement: International Swaps and Derivatives Association tarafından geliştirilmiş, OTC türev sözleşmelerinin standart hukuki çerçevesi. Tarihçe: 1985'te ISDA kuruldu; 1992 ilk Master Agreement; 2002 revizyonu; 2021 ek protokoller. Yapısı: (a) Master Agreement — genel hukuki şartlar (default tanımı, netting, jurisdiction); (b) Schedule — taraflar arası özel düzenlemeler; (c) Confirmation — her swap'ın özelliklerini belirtir; (d) Credit Support Annex (CSA) — teminat (collateral) şartları. Kritik özellik — Close-out Netting: bir taraf default ederse, tüm açık swap'ların değerleri netleştirilir → tek bir ödeme; ayrı ayrı dava süreci yok. Ekonomik etki: 2008 Lehman Brothers iflası — 6.000+ açık swap'ı vardı; ISDA close-out netting süreci 6 ayda tamamlandı; sistemi felç etmedi. Türkiye uygulaması: Türk bankaları ISDA Master Agreement kullanır; Türk hukuku kapsamında \\'çerçeve sözleşmesi\\' olarak adlandırılır; SPK + BDDK regülasyonu ile uyumlu. Versiyonlar: 1992 (basit) vs 2002 (genişletilmiş — daha fazla event of default türü, automatic early termination); piyasa standardı genelde 2002.
CCP Merkezi TakasKarşı taraf riskini azaltma
CCP MERKEZİ TAKAS
Karşı taraf riskini ortadan kaldıran takas modeli — CCP (Central Counterparty Clearing): iki swap karşı tarafının arasına giren merkezi takas kurumu. Mekanizma: A ve B taraflarının swap'ı CCP'ye gönderilir; CCP A'nın karşı tarafı olur (B için) ve B'nin karşı tarafı olur (A için). Sonuç: A ve B birbirine maruz değildir; her ikisi de CCP'ye maruz kalır. CCP risk azaltıcı mekanizmalar: (a) Initial Margin (IM) — pozisyon açılışta peşin teminat; potansiyel zararı karşılar. (b) Variation Margin (VM) — günlük mark-to-market ile pozisyon değer değişimleri günlük olarak ödenir. (c) Default Fund — üye katkıları + CCP sermayesi; başka üye default ederse kullanılır. (d) Member Default Waterfall — sırasıyla: defaulter IM → defaulter'ın default fund katkısı → diğer üyelerin default fund + CCP sermayesi. EMIR (Avrupa) zorunluluğu: belirli OTC türev sınıfları (IRS, CDS) CCP'de takas edilmek zorunda. Türkiye Takasbank: VİOP türevleri zaten CCP modelinde; OTC türev clearing 2018'den itibaren Cleared OTC piyasası ile mevcut. Karşı taraf riski azaltma örneği: 2008 öncesi Lehman swap'ları bilateral → karşı tarafları büyük zarar; 2026'da CCP'de takas edilen swap'larda CCP otomatik default sürecini yönetir.
xVA — CVA, DVA, FVADeğerleme ayarlamaları
xVA — DEĞERLEME AYARLAMALARI
Türev fiyatlamada karşı taraf riski + finansman maliyeti — xVA: \\'X Value Adjustments\\' — türev pozisyonların değerlemesinde uygulanan çeşitli ayarlamalar. Beş ana xVA: (1) CVA — Credit Value Adjustment: karşı taraf default riski nedeniyle değer düzeltmesi; bilateral OTC swap'larda standart. Pozitif değerli pozisyonlar için potansiyel kayıp = (Default Olasılığı × LGD × Expected Exposure). (2) DVA — Debit Value Adjustment: kendi default riskimiz nedeniyle karşı taraf için oluşan kazanç. CVA'nın aynası — borçlu açısından. (3) FVA — Funding Value Adjustment: collateralleştirilmemiş türev pozisyonların finansman maliyeti; banka kendi fonlama spread'ini yansıtır. (4) MVA — Margin Value Adjustment: initial margin ödeme zorunluluğu nedeniyle finansman maliyeti; CCP cleared veya bilateral SIMM (Standard Initial Margin Model) pozisyonlarında. (5) KVA — Capital Value Adjustment: düzenleyici sermaye yükümlülüğü nedeniyle değer düzeltmesi; Basel III sonrası önem kazandı. Tipik bir 10Y IRS değerlemesi: Mid-Market Fiyat + CVA + DVA + FVA + MVA + KVA → \\'all-in\\' fiyat. Önem: 2008 sonrası türev fiyatlama \\'risk-free\\' kabulünden ayrıldı; tüm değerleme ayarlamalarıyla yapılıyor. Türkiye\\'de: büyük bankalar xVA hesaplamalarını yapan dedicated risk teamlere sahip; SPK ve BDDK xVA framework\\'lerini kabul ediyor.
Sektörde swap'lar nasıl çalışır?
Bilanço Faiz Riski Yönetimi
Büyük Banka — Alm
Bir Türk bankası 50 milyar TL kredi portföyü tutuyor — değişken faizli (TLREF + spread). Mevduat tabanı ise 80% sabit faizli (3-12 ay vadeli). Risk: TLREF düşerse faiz geliri azalır ama mevduat maliyeti sabit → kar düşer. Çözüm: 30 milyar TL notional 5Y TL IRS giriliyor — banka değişken alıcı, sabit ödeyici. Bu pozisyon değişken faiz gelirini sabit faiz gelirine dönüştürür → ALM eşleştirme. Türk bankaları yıllık 200+ milyar TL notional IRS ile bilanço yönetir.
Döviz Borç Hedge Yönetimi
İhracatçı Şirket
Türk otomotiv şirketi ABD'den 200M USD 7-yıl vadeli yatırım kredisi aldı. Gelirler ağırlıklı TL bazlı + Avrupa'ya EUR ihracatı. Çözüm: 100M USD'lik kısım için USD/TL Currency Swap + 100M USD'lik kısım için USD/EUR Cross-Currency Basis Swap. Sonuç: USD borç tamamen sentetik TL + EUR'a dönüştürüldü → kur dalgalanması belirsizliği yok; finansman maliyeti öngörülebilir. Maliyet: TL faiz yüksek olduğundan ~%3-5 ek faiz spread'i.
Sovereign CDS Stratejisi
EMERGING MARKETS HEDGE FUND
Bir London merkezli hedge fund "Türkiye 5Y CDS spread'i 250bp; siyasi gerginlik artışı bekliyorum, hedef 400bp" diyor. Pozisyon: 100M USD notional "protection buyer" — yıllık prim 2,5M USD ödüyor. Spread 400bp'ye çıkarsa pozisyon değeri ~ 500K USD/100bp × 5Y duration ≈ +6,25M USD kar (mark-to-market). Risk: spread düşerse pozisyon değer kaybeder; primler boşa gider. Hedge fund stratejisi: emerging markets sovereign CDS'leri ile portföy çeşitlendirme.
Sentetik Pay Pozisyonu — Equity Swap
Kurumsal Yatırımcı
Singapore aile ofisi, Türkiye'de pay almak istiyor ama "yabancı yatırımcı kayıt + repatriation karmaşası" istemiyor. Çözüm: BIST 30 endeksli Total Return Swap (TRS) — Singapore tarafı pay getirisini alıyor (BIST 30 + temettü); karşılığında 3M USD LIBOR + 200bp ödüyor. Sentetik pozisyon: pay sahibi olmadan pay'a benzer maruziyet; kayıt + transfer sorunları yok. Notional: 100M USD; vade 1 yıl. Risk: TRS satıcısı (büyük banka) karşı taraf riski; ISDA + CSA ile yönetilir.
Yaygın Tuzaklar — 4 Karıştırma
1. "Currency swap'ta kur riski yoktur" yanlış
Currency swap kur riski içermez; mükemmel hedge sağlar.
Currency swap kur riskini sınırlandırır ama tamamen ortadan kaldırmaz. İki tür risk vardır: (1) Faiz riski: TL faiz oranı ile USD faiz oranı arasındaki spread, vade boyunca değişebilir → 'cross-currency basis spread' dalgalanır → mark-to-market değer değişir. (2) Karşı taraf riski: bilateral CCS'lerde swap karşı tarafı default ederse, eski sözleşmeyi yenilemek için ödeme yapılan kur ile yeniden sözleşme yapma kuru farklı olabilir → replacement risk. (3) Erken sona erme riski: ISDA'da 'Termination Event' veya 'Event of Default' gerçekleşirse swap erken sonlanır + close-out hesabı yapılır + bu sırada kur şokları olabilir. Pratik örnek: Türk şirket Y, USD/TL CCS giriyor; 5 yıl boyunca TL faizi öder + USD faizi alır. 5. yıl başında kriz: Türkiye sovereign default risk artıyor; TL/USD basis spread çöküyor → swap mark-to-market'i şirket aleyhine 30M TL düşüyor. Şirket hala 'kur riskini hedge ettim' diye düşünür ama gerçekleşen kayıp var. Klasik tuzak: 'CCS sıfır risk' yanılgısı. Doğru anlayış: CCS işlemsel kur riski hedge eder; piyasa değer dalgalanması ve karşı taraf riski kalır.
2. "OTC ve borsa türev temelde aynıdır" yanlış
OTC ve borsa türevler aynı ekonomik etkiyi sağlar; hangisini kullanacağı yatırımcının tercihidir.
OTC ve borsa türev temelde farklı risk profillerine sahiptir. Kritik farklar: (1) Karşı taraf riski: borsa türev → CCP garantisi (~0); OTC → bilateral risk (yüksek). 2008 Lehman iflası bilateral OTC pozisyonlarda büyük kayıplara yol açtı; borsa türevlerde kayıp yaşanmadı. (2) Likidite: borsa türev → herkese açık fiyat + kolay alım/satım; OTC → fiyat opak + pozisyon kapatmak için özel müzakere. (3) Standartlaşma: borsa türev → tam standart; OTC → tam özelleştirme. (4) Düzenleyici çerçeve: borsa türev → SPK + borsa kuralları; OTC → ISDA Master Agreement + BDDK + EMIR/Dodd-Frank. (5) Maliyet: borsa türev → düşük komisyon + dar bid-ask; OTC → yüksek bid-ask + structured deal premium. Doğru kullanım: standart hedge ihtiyaçlar için borsa türev; özel + büyük + uzun vadeli pozisyonlar için OTC. Pratik örnek: 1 yıl vadeli 100K USD/TL hedge → VİOP forward (borsa); 7 yıl vadeli 50M USD currency swap → bilateral OTC + ISDA. Klasik tuzak: küçük şirketin OTC swap kullanması — yüksek karşı taraf riski + likidite zorluğu + büyük kurumsal müzakere maliyeti. Türkiye 2026: küçük + orta ölçekli şirketler genelde VİOP'a + büyük kurumsal hedge'leri için bankalararası OTC tercih eder.
3. "CDS bir tür sigorta sözleşmesidir" tam doğru değil
Yanlış (veya en azından eksik): CDS aslında bir sigorta sözleşmesidir; sigorta hukuku kuralları geçerlidir.
CDS sigorta benzetmesi pedagojik amaçlıdır; hukuki + ekonomik açıdan farklıdır. Kritik farklar: (1) Insurable Interest: sigortada poliçe sahibinin sigortalı varlıkta çıkarı olması gerekir (örn. evi olmayan kişi ev sigortası alamaz); CDS'te 'naked CDS' mümkün — varlığı olmadan da CDS alınabilir (spekülasyon için). 2008'den önce naked CDS'ler subprime krizini büyüttü. (2) İndemnity Principle: sigortada gerçek zarar tazmin edilir; CDS'te sözleşme şartlarına göre standart ödeme (notional × LGD). (3) Düzenleyici Çerçeve: sigorta → sigorta düzenleyici otoriteleri (SEDDK Türkiye); CDS → SPK + BDDK + ISDA + EMIR/Dodd-Frank. (4) Sermaye Gereksinimleri: sigorta şirketleri Solvency II / AB sermayesi; CDS satıcı bankalar Basel III bankacılık sermayesi. (5) Tasfiye: sigorta poliçeleri tek taraflı feshedilebilir; CDS sözleşmeleri ISDA çerçevesinde bilateral müzakere veya CCP novation. (6) Hedging vs Spekülasyon: sigorta = sadece risk transfer; CDS = hem hedge hem spekülasyon. Pratik anlam: CDS satıcısı (protection seller) sigorta şirketi gibi kabul edilemez; düzenleyici çerçeve ve sermaye yükümlülükleri bambaşkadır. Klasik tuzak: 2008 öncesi AIG 'sigorta' olarak değerlendirildi → düşük sermaye yükümlülüğü → sistemik risk birikti → çöküş. Sonra Dodd-Frank ile CDS sıkı düzenlemeye tabi tutuldu.
4. "CCP zorunlu olduğu için bilateral OTC swap'lar bitti" yanlış
2008 sonrası tüm OTC türev işlemleri CCP'de takas edilmek zorunda; bilateral OTC swap'lar artık yok.
CCP zorunluluğu sadece standart, likit OTC ürünler için geçerli; özelleşik veya niş ürünler hala bilateral takas ediliyor. EMIR + Dodd-Frank kapsamı: (a) Kapsamda olanlar: standart IRS (vanilla), CDS index, basit currency swap. (b) Kapsam dışı: exotic swap'lar (knock-out, range accrual, structured); FX forward (kısa vadeli); intra-group swap'lar; küçük finansal kurumlar için eşik altı. Türkiye Takasbank Cleared OTC: standart TL IRS + basit USD/TL currency swap için clearing hizmeti; karmaşık + büyük tek seferlik işlemler hala bilateral. 2026 küresel rakamlar: IRS hacminin %80'i CCP'de + %20 bilateral; CDS'in %70'i CCP + %30 bilateral; currency swap'ların %40'ı CCP + %60 bilateral; equity TRS ve exotic'ler %95+ bilateral. Bilateral kalmaya devam edenler için sermaye yükümlülüğü artar: Basel III 'Uncleared Margin Rules' (UMR) bilateral pozisyonlarda Initial Margin zorunluluğu; sermaye risk ağırlığı CVA charge; sonuç: bilateral işlemler daha pahalı ama hala mümkün. Pratik anlam: standart hedge için CCP-cleared swap tercih edilir; özelleşik yapılar için bilateral OTC + ek sermaye maliyeti. Klasik tuzak: 'CCP olmayan swap' zannedilir illegal; aslında düzenli olmasına rağmen daha pahalı ama yasal.
Türk şirket Z, ABD'den 50M USD 5 yıl vadeli yatırım kredisi alıyor; faiz 6M SOFR + 300bp; gelirler %80 TL bazlı, %20 EUR ihracatı. Şu an USD/TL kuru 35,5; TL faizleri yüksek (~%42); USD faizleri düşük (~%5,5). Şirket'in CFO'su 4 farklı hedge stratejisi düşünüyor: (1) Hiçbir şey yapma (full FX exposure); (2) 100% USD/TL currency swap (USD borç tamamen TL'ye); (3) 50% USD/TL CCS + 50% USD/EUR CCS karışım; (4) Sadece 5Y TL IRS (USD'yi TL'ye dönüştürmeyi düşünmek). Her strateji için: yıllık ödeme + risk profili + 3 senaryo (TL %20 değer kaybı; TL %20 değer kazancı; istikrarlı kur) sonuçlarını analiz et. CFO'ya hangi stratejiyi öner ve neden?
Cevabı göster
Şirket Z — Çok Boyutlu FX Hedge Stratejisi Analizi
1. STRATEJİ 1 — HİÇBİR ŞEY YAPMA (NAKED EXPOSURE)
Pozisyon: 50M USD 5 yıl borç; yıllık faiz ~%8,5 (SOFR + 300bp).
• Yıllık USD faiz ödemesi: 50M × 8,5% = 4,25M USD = ~150,9M TL (kur 35,5)
• Yıllık ana para amortismanı (yarısı): değişen
• Risk: kur dalgalanmaları doğrudan etkili.
Senaryo A: TL %20 değer kaybı (kur 35,5 → 42,6):
Yıllık faiz TL bazda: 4,25M × 42,6 = 181M TL (+30M TL, +20% maliyet artışı)
Vade sonu 50M USD geri ödeme: 1.775M → 2.130M TL (+355M TL!)
5 yıl toplam ek maliyet: 150M+355M = ~500M TL (kur şoku).
Senaryo B: TL %20 değer kazancı (kur 35,5 → 28,4):
Yıllık faiz TL bazda: 4,25M × 28,4 = 121M TL (-30M TL kazanç)
Vade sonu USD geri ödeme: 1.420M TL (-355M)
5 yıl toplam tasarruf: ~500M TL (lehte).
Senaryo C: İstikrarlı kur:
Yıllık faiz: 150,9M TL (sabit) — ek maliyet/tasarruf yok.
Risk profili: asimetrik risk; tek taraflı kur şoku şirket batarbileceğinden daha tehlikeli.
2. STRATEJİ 2 — 100% USD/TL CURRENCY SWAP
İlk takas: 50M USD ↔ 1.775M TL (kur 35,5)
Vade boyunca: USD faizi alır (~%5,5) + TL faizi öder (~%42)
Ek maliyet (TL faiz spread'i): yıllık (42% - 8,5%) × 50M USD = ~33,5% × 1.775M TL = ~595M TL/yıl maliyet
Aslında bu ekstra değil — şirket TL faiz ödüyor ama USD borç servisini USD faiz alımıyla dengeliyor. Net ek maliyet:
Net yıllık TL ödeme: 1.775M × 42% = 746M TL/yıl (sentetik TL borç gibi)
Karşılaştırma — istikrarlı kurda strateji 1: 150,9M TL/yıl
Ek faiz maliyeti: 746M - 150,9M = ~595M TL/yıl ek (TL/USD faiz farkı pahalı!)
Senaryo A (TL %20 düşüş): 746M TL/yıl sabit (kur etkisi sıfır — tam hedge)
Senaryo B (TL %20 yükseliş): 746M TL/yıl sabit (kur kazancı kayıp — fırsat maliyeti)
Senaryo C (istikrarlı): 746M TL/yıl
Risk profili: tam FX hedge ama yüksek faiz spread maliyeti; 5 yıl toplam ek maliyet ~3 milyar TL.
3. STRATEJİ 3 — 50% USD/TL CCS + 50% USD/EUR CCS
50% USD/TL CCS (25M USD): yıllık ek maliyet ~298M TL (yarısı)
50% USD/EUR CCS (25M USD ↔ ~23M EUR): EUR faizi ~%4 → TL bazlı maliyet az.
Ek maliyet ~ 25M × (8,5% - 4%) = 1,125M USD/yıl ek = ~40M TL/yıl
Toplam yıllık: 298M + 40M = ~338M TL/yıl
Senaryo A (TL %20 düşüş, EUR/USD sabit):
TL kısmı: 298M sabit; EUR kısmı: %20 ek maliyet → 40M × 1,2 = 48M TL
Net: 346M TL (~+8M)
Senaryo B (TL %20 yükseliş):
TL: 298M sabit; EUR: -8M kazanç
Net: 290M TL
Senaryo C (istikrarlı): 338M TL
Risk profili: kısmi hedge + EUR ihracat doğal hedge ile uyum; daha düşük faiz maliyeti.
4. STRATEJİ 4 — SADECE TL IRS (YANLIŞ TASARIM)
USD borçluluk korunmuş; sadece TL'deki ek nakit üzerinde sabit faiz pozisyonu.
Sonuç: FX risk hala mevcut + IRS sadece kalan TL pozisyonunu sabitler.
Senaryo A (TL %20 düşüş): USD borç servisi şişer — IRS yardımcı olmaz.
Risk profili: bu strateji USD borç hedge için YANLIŞ araç; CFO'nun düşünce hatası.
5. SONUÇ + ÖNERİ
5 yıl toplam senaryo karşılaştırması (Senaryo A — TL %20 düşüş — en kötü durum):
| Strateji | Yıllık Maliyet | 5 Yıl Toplam | Kur Şok Korunma |
|---|---|---|---|
| 1. Naked | 181M TL | 1,4 milyar TL + 355M vade sonu | ❌ Hiç |
| 2. 100% CCS | 746M TL | 3,73 milyar TL | ✅ Tam |
| 3. 50/50 Karışım | 346M TL | 1,73 milyar TL | ✅ Kısmi |
| 4. Sadece IRS | ~181M TL | 1,4 milyar TL | ❌ Hiç |
Önerilen Strateji: STRATEJİ 3 — 50% USD/TL CCS + 50% USD/EUR CCS
Gerekçeler:
• Doğal hedge ile uyumlu: şirket %20 EUR ihracat geliri var → 50% EUR borç doğal hedge.
• Daha düşük maliyet: 100% TL'ye dönüştürme yerine TL/EUR karışımı; EUR faiz oranı USD'ye yakın → düşük spread.
• Kısmi FX exposure: %20-30 belirsizlik kalır ama şirket gelirleriyle uyumlu.
• Likidite: Türkiye'de TL/EUR CCS likit; bilateral OTC kolayca kurulur.
Alternatif: Şirket finansal stresliyse (TL düşüşü iflas riski yaratıyor): Strateji 2 (tam hedge) tercih edilebilir; ama 5 yıl 3,73 milyar TL ek finansman maliyeti.
SPL/SPK SINAV İPUCU
Bu vakada 12 kritik kavram:
• 5 swap türü: IRS, Currency Swap, Equity Swap, CDS, Basis Swap
• Notional principle: anapara takas + faiz takası ayrımı
• Currency Swap mekanizması: 3 aşama (başlangıç, vade boyu, vade sonu)
• Cross-Currency Basis Swap: iki değişken endeks takası
• Total Return Swap: sentetik pay pozisyonu
• CDS yapısı: protection buyer/seller, spread, recovery rate
• OTC vs Borsa türev ayrımı + karşı taraf riski
• ISDA Master Agreement 4 belge yapısı + close-out netting
• CCP novation + EMIR/Dodd-Frank zorunluluğu
• Initial Margin + Variation Margin teminat sistemi
• xVA: CVA, DVA, FVA, MVA, KVA değerleme ayarlamaları
• Doğal hedge + finansal hedge kombinasyonu kurumsal strateji
SPL Türev Araçlar Lisansı sınavının %15-20'si swap ve OTC türev konularıdır.
Kendini dene
Mini Quiz
Özet — Akılda Kalanlar
- Swap: iki tarafın belirli süre boyunca nakit akışlarını takas etmesi; OTC türevlerin %75'ini oluşturur.
- 5 ana swap türü: Faiz Swap (IRS), Para Swap (Currency Swap), Equity Swap, Credit Default Swap (CDS), Basis Swap.
- OTC Türev: bilateral, özelleştirilmiş; karşı taraf riski yüksek; ISDA Master Agreement çerçevesi.
- Borsa Türev: standart, CCP garantili; karşı taraf riski sıfır; SPK + borsa kuralları.
- Faiz Swap (IRS): sabit faiz ↔ değişken faiz takası; aynı para birimi; anapara takas edilmez (notional).
- IRS bacakları: Sabit Bacak (Fixed Leg) + Değişken Bacak (Floating Leg, TLREF/SOFR/EURIBOR).
- IRS net ödeme: her tarihte sabit ile değişken arasındaki fark sadece bir taraf öder.
- IRS kullanımı: banka ALM, şirket borç dönüşümü, sigorta ALM, hedge fund spekülasyon.
- Para Swap (Currency Swap): iki para birimi anapara + faiz takası; anapara TAKAS EDİLİR (başta + vade sonunda).
- Currency Swap 3 aşama: (1) başlangıç anapara takası; (2) vade boyu faiz ödemeleri; (3) vade sonu anapara geri takası (orijinal kurla).
- Cross-Currency Basis Swap: iki paralı değişken-değişken endeks; basis spread piyasa likidite koşullarını yansıtır.
- Equity Swap (Total Return Swap — TRS): pay/endeks getirisi ↔ LIBOR + spread; sentetik pay pozisyonu.
- CDS: kredi riski sigortası; protection buyer prim öder; default olursa tazminat alır.
- CDS spread: yıllık baz puan olarak ifade; Türkiye 5Y sovereign CDS ~250bp 2026.
- Recovery rate: default sonrası varlık değeri (%40 tipik); tazminat = Notional × (1-Recovery).
- Naked CDS: dayanak varlığa sahip olmadan CDS; spekülasyon amaçlı; 2008 sonrası düzenlendi.
- 2008 AIG Krizi: $400+ milyar CDS satıcı pozisyon → subprime default'larıyla iflas → $182 milyar ABD bailout.
- Basis Swap: iki değişken endeks takası (3M LIBOR ↔ 6M LIBOR); LIBOR transition'da kritik.
- Commodity Swap: emtia fiyat sabitleme (Brent, WTI, altın); üretici/tüketici hedge'i.
- ISDA Master Agreement: 1992/2002/2021 versiyonları; OTC türev hukuki çerçevesi; küresel standart.
- ISDA 4 belge: Master Agreement, Schedule, Confirmation, Credit Support Annex (CSA).
- Close-out netting: default durumunda tüm pozisyonların net hesaplanması; tek ödeme; karşı taraf riskini %30-50 azaltır.
- 2008 Lehman örneği: 6.000+ açık swap; close-out netting ile 6 ayda çözüldü; sistemi felç etmedi.
- CCP (Central Counterparty): iki tarafın arasına giren merkezi takas kurumu; karşı taraf değişimi (novation).
- CCP risk yönetimi: Initial Margin (IM), Variation Margin (VM), Default Fund, Member Default Waterfall.
- EMIR (2012, AB) + Dodd-Frank (2010, ABD): standart OTC swap'lar (IRS, CDS) için CCP zorunluluğu.
- 2026 küresel rakamlar: IRS %80 CCP-cleared; CDS %70; currency swap %40; equity TRS %5+ bilateral.
- xVA: değerleme ayarlamaları — CVA (kredi), DVA (kendi kredi), FVA (fonlama), MVA (margin), KVA (sermaye).
- Türkiye Takasbank Cleared OTC: 2018'den faaliyette; günlük ~10 milyar TL hacim.
- Türkiye OTC Swap Piyasası 2026: TL IRS ~30 milyar TL/gün; TL/USD CCS ~15 milyar USD/gün; sovereign CDS ~500M USD/gün.
- Türk düzenleyici çerçeve: BDDK (banka pozisyonları), SPK (aracı kurum + yatırım hizmetleri), Takasbank (CCP).
- SPL ağırlığı: Türev Araçlar Lisansında %15-20; Düzey 3 müfredatında ileri kapsam.
- Klasik tuzaklar: "currency swap = sıfır kur riski" yanlış (basis riski + replacement riski kalır); "OTC = borsa" yanlış (karşı taraf risk farkı); "CDS = sigorta" eksik (insurable interest yok); "CCP zorunlu = bilateral bitti" yanlış (özelleşik ürünler bilateral).
Dayanak ve kaynaklar
- Açık Kaynak Mevzuat ve Referanslar
- SPK Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ III-37.1 — m.4/1/(g) türev araçlarına ilişkin yatırım hizmetleri; OTC swap aracılığı + uygunluk değerlendirmesi. mevzuat.spk.gov.tr.
- SPK i-SPK.37.7 İlke Kararı (18.12.2025) — yatırım hizmetleri ve faaliyetleri rehberi; OTC türev müşteri uygunluk testleri. spk.gov.tr.
- SPK Aracı Kurumların Türev Araçların Alım Satımına Aracılık Faaliyetlerinde Düzenleyecekleri Belgeler ve Kayıt Düzeni Tebliği Seri V/51. spk.gov.tr.
- BDDK Bankaların Sermaye Yeterliliği Yönetmeliği — türev pozisyonların risk-bazlı sermaye hesaplaması; trading book vs banking book; CVA charge. bddk.org.tr.
- BDDK Bankaların İç Sistemleri Yönetmeliği — türev risk yönetimi prosedürleri; xVA framework. bddk.org.tr.
- 5411 Sayılı Bankacılık Kanunu Madde 76 — Risk Yönetimi + Madde 77 — Türev İşlemler düzenlemesi. mevzuat.gov.tr.
- Takasbank Cleared OTC Türev Piyasası Esasları — TL IRS, currency swap, basis swap CCP clearing kuralları; günlük variation margin sistemi. takasbank.com.tr.
- Takasbank Risk Bazlı Teminat Sistemi (SPAN benzeri) — Initial Margin hesaplama; portfolio bazlı risk değerlendirmesi. takasbank.com.tr.
- SPL Türev Araçlar Lisansı Müfredatı — swap türleri, OTC vs borsa türev, ISDA, CCP, xVA zorunlu konular. spl.com.tr/sinav-konulari-ve-alt-konu-basliklari.
- SPL Türev Araçlar Lisansı Çalışma Notları — IRS, CCS, CDS hesaplamaları; pratik örnekler. spl.com.tr/wp-content/uploads.
- SPL Düzey 3 Müfredatı — swap evreni + ileri OTC türev konuları. spl.com.tr.
- TCMB Para Politikası Kurulu Kararları — TLREF (TL Referans Faiz Oranı) tanımı; TL IRS'lerin değişken bacağı için temel referans. tcmb.gov.tr.
- TCMB Bankalararası Para Piyasası Yönetimi — TLREF günlük yayını; piyasa katılımcıları. tcmb.gov.tr.
- Hazine ve Maliye Bakanlığı Devlet Tahvili İhraç Verileri — Türkiye sovereign CDS referans varlığı; 5Y benchmark. hmb.gov.tr.
- BIS (Bank for International Settlements) Quarterly Review — OTC Derivatives Statistics — küresel OTC türev hacim rakamları (notional outstanding); kamu erişimine açık. bis.org/statistics/derstats.htm.
- ISDA — International Swaps and Derivatives Association Public Resources — ISDA Master Agreement template + protokoller (üye olmayan kişilere de bilgi rehberi açık). isda.org.
- EMIR (Regulation EU 648/2012) — Avrupa Market Infrastructure Regulation; resmî AB metni. eur-lex.europa.eu.
- Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act (2010, Title VII) — ABD OTC türev reformu; ABD Hazine kamu metni. treasury.gov.
- Hull, J.C. "Options, Futures and Other Derivatives" Bölüm 7-8 — uluslararası akademik referans; swap mekanikleri klasik kaynak (telifsiz değil; sadece bilgi notu).
- BCBS (Basel Committee on Banking Supervision) Working Papers — CCP risk + xVA framework + Basel III revize edilmiş yaklaşımlar (kamu erişimine açık). bis.org/bcbs.
- CC0 / Kamu Malı / Resmî
- Tüm referanslar kamu erişimine açık, telifsiz ve resmî kaynaklardır. EMIR, Dodd-Frank ve BIS belgeleri akademik + düzenleyici kamu malıdır. Ders içeriği bu kaynaklardan paraphrase edilerek hazırlanmış olup hiçbir telifli eğitim materyali kullanılmamıştır.