Türev Araçlara Giriş ve VİOP

Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 1 · Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar — Zorunlu

Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim

Türev araç: değeri başka bir varlığın (dayanak varlık / underlying asset) değerinden türetilen finansal sözleşmedir. Bağımsız bir varlık değildir — değeri her zaman bir başka varlığa endekslidir. Dayanak varlık türleri: (1) Pay senetleri — tek pay (örn. THYAO) veya endeks (BIST 30); (2) Döviz — USD/TRY, EUR/TRY, EUR/USD; (3) Emtia — altın, gümüş, bakır, petrol, buğday, pamuk; (4) Faiz — TLREF, gecelik repo; (5) Tahvil/bono — devlet tahvili, hazine bonosu; (6) Borsa Yatırım Fonu (BYF); (7) Yabancı endeksler — SASX 10 gibi; (8) Diğer türevler — opsiyon üzerine futures (egzotik). Mantık: spot piyasa = şimdiki teslim ve ödeme; türev = gelecekteki teslim/ödeme veya hak/yükümlülük. Yükümlülük tanımı (SPKn): "belirli bir miktardaki bir mal veya finansal aracın ileri bir tarihte belirli fiyattan alınması veya satılması için bir yükümlülük getiren sözleşmedir".

Vadeli işlem sözleşmelerinin 4 standart unsuru vardır: (1) Nitelik — dayanak varlığın tipi ve kalitesi; örn. BIST 30 endeksi, USD/TRY, gram altın 995/1000 saflıkta; (2) Fiyat — sözleşme tarafları arasında üzerinde anlaşılan vadeli fiyat; tek değişken unsur; (3) Miktar — sözleşme büyüklüğü; örn. 1 USD/TRY futures = 1.000 USD; 1 BIST 30 futures = 10 TL × endeks; 1 altın futures = 100 gram; (4) Vade — gelecekteki teslim/ödeme tarihi; standart vadelerle (Şubat-Nisan-Haziran-Ağustos-Ekim-Aralık). Standartlaştırma: borsalarda işlem gören futures sözleşmelerinde nitelik, miktar, vade standart; sadece fiyat tarafların anlaşmasıyla belirlenir. Bu likidite + şeffaflık sağlar. Forward farkı: tüm 4 unsur taraflar arasında özelleştirilebilir.

Forward Sözleşme: iki tarafın gelecekte belirli bir tarihte, belirli bir miktarda ve fiyattan bir varlığı alıp/satma konusunda anlaşması. Karakteristikler: (1) OTC (Over-the-Counter) — borsa dışı, taraflar kendi aralarında pazarlık eder; (2) Standart değil — miktar, vade, kalite, teslim yeri tarafların ihtiyacına göre özelleştirilir; (3) Karşı taraf riski VAR — taraflardan biri yükümlülüğünü yerine getirmeyebilir (temerrüt); (4) Likidite düşük — pozisyondan vade öncesi çıkmak zor; (5) Genelde fiziksel teslim. Pratik örnek: bir ihracatçı 6 ay sonra 1 milyon USD alacaklı; bankayla 1 USD = 32 TL kurundan forward yapar — kur ne olursa olsun 32 milyon TL alır. Avantaj: tam ihtiyaca göre özelleştirme. Dezavantaj: temerrüt riski + likidite eksikliği. Türk piyasası: bankalar çok sayıda forward işlem yapar — özellikle döviz forwardı (TCMB döviz forward işlemleri de var). Vadeli işlem (futures) ile fark: forward standart değil, OTC; futures standart, borsada (VİOP).

Futures (Vadeli İşlem) Sözleşmesi: organize borsalarda işlem gören, miktar/vade/kalite/teslim yeri standartlaştırılmış vadeli sözleşme. Karakteristikler: (1) Standart — sözleşme büyüklüğü, vade ayları, dayanak varlık standardize edilmiştir; tek değişken fiyattır; (2) Borsada işlem görür — Türkiye'de VİOP; şeffaf fiyat oluşumu, çoklu yatırımcı katılımı; (3) Karşı taraf riski sıfır — Takasbank merkezi karşı taraf (CCP) olarak alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumundadır; (4) Marjin sistemi — başlangıç teminatı + sürdürme teminatı + günlük kar/zarar yansıtma (mark-to-market); (5) Likidite yüksek — vade öncesi pozisyon kapatma kolay (ters işlem); (6) Genelde nakit uzlaşma — Türk VİOP'ta. 4 Asgari Unsur: nitelik, fiyat, miktar, vade. Türk VİOP ürünleri: Pay vadeli, Endeks vadeli (BIST 30, BIST 100), Döviz vadeli (USD/TRY, EUR/TRY, EUR/USD, RUB/TRY, CNH/TRY), Emtia vadeli (altın, ons altın, ons gümüş, platin, paladyum, bakır, elektrik, çelik hurda), Tarım vadeli (Anadolu kırmızı buğday, makarnalık buğday, Ege pamuk), Faiz vadeli (1 aylık ve 3 aylık gecelik repo, TLREF), FBIST BYF vadeli, Yabancı endeks vadeli (SASX 10). Forward ile fark: futures borsa, standart, CCP garantisi; forward OTC, özel, karşı taraf riski.

Options (Opsiyon) Sözleşmesi: belli bir vadeye kadar (Amerikan tipi) veya belirli bir vadede (Avrupa tipi), dayanak varlığı belirli bir fiyattan (kullanım fiyatı / strike price) alma veya satma HAKKINI belirli bir prim karşılığında alıcıya veren; satıcıyı ise opsiyonu alıcı tarafından talep edilirse uymaya zorunlu kılan sözleşme. İki tip: (a) Call Option (Alım Opsiyonu) — alma hakkı; alıcı dayanak varlığın yükselmesini bekler; (b) Put Option (Satım Opsiyonu) — satma hakkı; alıcı düşmeyi bekler. 4 Pozisyon: Long Call (alım hakkı satın alma), Short Call (alım hakkı satma — yazma), Long Put (satım hakkı satın alma), Short Put (satım hakkı satma). Asimetrik Yapı: (1) Alıcı (uzun pozisyon): maksimum kayıp prim; sınırsız kazanç potansiyeli (call için). (2) Satıcı (kısa pozisyon): maksimum kazanç prim; sınırsız kayıp potansiyeli (call için). Türk VİOP opsiyonları: Pay Opsiyon (21.12.2012'den), Endeks Opsiyon (5.4.2013'ten), Dolar/TL Opsiyon, Mini Endeks Opsiyon. Greekler: Delta (fiyat duyarlılığı), Gamma (delta değişim hızı), Theta (zaman erozyonu), Vega (volatilite duyarlılığı), Rho (faiz duyarlılığı) — opsiyon fiyatlamasının ileri konuları (TÜR1.3+'da detaylı).

Swap (Takas) Sözleşmesi: iki tarafın belirli bir vade boyunca farklı nitelikteki nakit akışlarını karşılıklı olarak değiştirme anlaşması. Türleri: (1) Faiz Swap (IRS - Interest Rate Swap) — sabit faizle değişken faiz değişimi; örn. tahvil yatırımcısı sabit %15 alır → değişken TLREF + 200bp ile değiştirir. (2) Döviz Swap (Currency Swap) — iki farklı döviz cinsi nakit akışı değişimi; örn. USD borçlu olan şirket TL gelirli → USD/TRY swap ile risk yönetimi. (3) Toplam Getiri Swap (Total Return Swap) — bir varlığın toplam getirisi (sermaye + temettü) ile sabit/değişken faiz değişimi. (4) Kredi Riski Swap (CDS - Credit Default Swap) — kredi temerrüt sigortası benzeri yapı; ülke ve şirket kredi notu için. Karakteristikler: OTC; standart değil; fiziksel teslim yok (sadece nakit akışı değişimi); büyük tutar işlemler. Türk piyasası: TCMB ve bankalar arasında döviz swapları aktif; kurumsal şirketler IRS yapar; CDS Türk eurobondları için yurtdışında işlem görür. Mantık: nakit akış yapısını değiştirme — sabit borç ödemesini değişkene çevirmek, döviz riskini hedge etmek, kredi riskini transfer etmek.

Hedge (Riskten Korunma): spot piyasada bir varlığa pozisyon sahibi olan yatırımcının/şirketin, gelecekteki olası fiyat dalgalanmalarına karşı türev araç ile tersi yönde pozisyon alarak portföyünü koruması. Mantık: spot kayıp = türev kazanç; toplam pozisyon nötr. 4 Klasik Hedge Senaryosu: (1) İhracatçı hedge: 6 ay sonra USD alacak — kur düşmesi riski → USD futures sat (kısa pozisyon). (2) İthalatçı hedge: 3 ay sonra USD ödeyecek — kur yükselmesi riski → USD futures al (uzun pozisyon). (3) Pay portföyü hedge: 100M TL'lik BIST 30 portföyü — endeks düşmesi riski → BIST 30 endeks futures sat. (4) Faiz hedge: değişken faizli kredi borçlu şirket → faiz yükselmesi riski → faiz futures al veya IRS'le sabit faize çevir. Pratik örnek: F bir ihracatçı, 6 ay sonra 1M USD geleceğini biliyor; 32 TL/USD kurda. Eğer kur 30'a düşerse 2M TL kayıp. Hedge: VİOP'ta 1M USD karşılığı USD/TRY futures sat → kur 30'a düşerse spot 30M alır + futures kazancı 2M = toplam 32M TL → ihracatçı garanti.

Spekülasyon: yatırımcının fiyat tahminine dayalı olarak türev araç pozisyonu alması. Spot pozisyon yok — sadece kar amaçlı. Asimetrik kar/zarar: kaldıraç etkisi; düşük teminatla büyük pozisyon. Risk: yanlış tahmin → büyük zarar. Pratik: yatırımcı M USD/TRY'nin yükseleceğini düşünüyor → VİOP'ta uzun pozisyon → kur 32 → 35 → kar; tahmin yanlış olursa zarar. VİOP avantajı: %10 teminat ile %100 pozisyon (10x kaldıraç) — küçük sermayeyle büyük etki. Risk yönetimi: stop-loss emri, pozisyon büyüklüğü kontrolü, sermayenin küçük bir kısmıyla işlem (genelde %2-5'lik pozisyonlar). Spekülatörün rolü: spekülatörler piyasaya likidite ve fiyat oluşumu sağlar — onlar olmadan hedger'lar pozisyon kapatamaz; piyasa darlaşır. Klasik tuzak: "spekülasyon kötüdür" yanılgısı — aslında spekülasyon piyasanın işlemesi için gereklidir.

Arbitraj: aynı varlığın farklı piyasalarda farklı fiyatlardan işlem görmesi durumunda, ucuz olduğu yerden alıp pahalı olduğu yerde satarak risksiz kar elde etmek. Türev arbitrajı türleri: (1) Cash-and-carry arbitraj: spot pay ucuz + futures pahalı → spot al, futures sat; vade sonu fiziksel teslim/nakit uzlaşma → kar. (2) Reverse cash-and-carry: spot pay pahalı + futures ucuz → spot sat (açığa satış), futures al. (3) Calendar spread arbitraj: aynı dayanak varlığın farklı vadelerinde fiyat farkı normalden sapma → yakın vade-uzak vade arbitrajı. (4) Cross-market arbitraj: aynı varlık farklı borsalarda farklı fiyatlarda → ucuz al, pahalı sat. Pratik: spot ile futures fiyatı arasındaki fark cost of carry (taşıma maliyeti = faiz - temettü) kadar olmalı; sapma varsa arbitraj fırsatı. Profesyoneller: kurumsal yatırımcılar, yatırım fonları, market maker'lar arbitraj yapar; mikrosaniye seviyesinde algoritma. Bireysel yatırımcı için zor: işlem maliyeti + hız + sermaye gerekliliği nedeniyle bireyseller pratik olarak arbitraj yapamaz. Mantık: arbitraj piyasaları verimli kılar — fiyat sapmalarını otomatik kapatır.

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP): Borsa İstanbul A.Ş. bünyesinde işlem gören vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin alım satımının elektronik ortamda gerçekleştiği organize türev piyasanın kısa adı. Karakteristikler: (1) Tek merkezden yönetim — şeffaf, denetlenebilir; (2) Standart sözleşmeler — likidite ve karşılaştırılabilirlik; (3) Takasbank CCP garantisi — karşı taraf riski sıfır; (4) Geniş ürün yelpazesi — pay, endeks, döviz, emtia, faiz, enerji, BYF; (5) Yerli + yabancı yatırımcı katılımı; (6) Düzenli denetim — SPK + BİST + Takasbank üçlü kontrolü.

Takasbank (İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş.): VİOP işlemlerinin merkezi karşı taraf (Central Counterparty - CCP) hizmetini sunan kurum. Mantık: "alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumundadır" — yani Takasbank her işlemde alıcının satıcısı + satıcının alıcısı rolünü üstlenir. Sonuç: karşı taraf riski sıfırlanır; her iki taraf yalnızca Takasbank'a karşı yükümlüdür; Takasbank yükümlülüğünü yerine getiremezse büyük sistemik kriz olur, ancak Takasbank Türkiye'nin en güvenli kuruluşlarından biri. Takasbank'ın 4 ana fonksiyonu: (1) Merkezi karşı taraf hizmeti — alıcı/satıcı garantisi; (2) Teminat yönetimi — başlangıç + sürdürme teminatları, günlük kar/zarar yansıtma (mark-to-market); (3) Takas ve uzlaşma — vade sonu fiziksel/nakit uzlaşma; (4) Risk yönetimi — pozisyon limitleri, marjin çağrıları, garanti fonu.

VİOP'ta her pozisyon için teminat yatırılır. İki temel kavram: (1) Başlangıç Teminatı (Initial Margin) — pozisyonu açmak için en başta yatırılan minimum teminat; sözleşme büyüklüğüne göre değişir (genelde %5-15 arası). Örn. BIST 30 endeks futures için sözleşme büyüklüğü ~85.000 TL ise başlangıç teminatı ~8.500 TL. (2) Sürdürme Teminatı (Maintenance Margin) — pozisyon süresince inilemeyen alt sınır; genelde başlangıç teminatının %75'i. Altına düşerse marjin çağrısı (margin call) tetiklenir; yatırımcı teminatını başlangıç seviyesine tamamlamalıdır; aksi halde aracı kurum pozisyonu otomatik kapatır. Mark-to-Market (Günlük Yansıtma): her gün sonu pozisyon güncel piyasa fiyatına yansıtılır; kar olan tarafın hesabına eklenir; zarar olan tarafın hesabından düşülür. Bu mekanizma her gün hesaplaşma sağlar — riskin birikmesini önler. Teminat türleri: nakit (TL), DİBS, döviz, altın gibi likit varlıklar Takasbank tarafından kabul edilen değerleme oranlarıyla. Önemli: Takasbank teminat hesaplarında tutulan TL teminatlar Takasbank Fon Yönetimi tarafından nemalandırılır — yatırımcıya getiri sağlar.