Türev Risk Yönetimi
Türev Risk Yönetimi
Türev Risk Yönetimi
TÜR1.7 · VAR · Stress Test · Basel · CVA
Türev pozisyonların taşıdığı 6 ana risk kategorisi: piyasa, kredi, likidite, operasyonel, hukuki, model. Risk ölçümü: VAR (Value at Risk) + Expected Shortfall + Stress Test + Sensitivity Analysis. Düzenleyici çerçeve: Basel III/IV — FRTB (Fundamental Review of Trading Book), CVA charge, leverage ratio. 2008 dersleri: Long-Term Capital Management, AIG, Lehman, Archegos vakalarından risk yönetimi prensipleri. Türkiye: BDDK Risk Yönetimi Yönetmeliği + sermaye yeterliliği zorunlulukları.
Pazartesi sabahı, banka risk yönetim merkezi
Bu içerik şu sınavların ortak müfredatıdır: Düzey 2 · Düzey 3 · Türev Araçlar — Zorunlu
Bu dersin kapsamına girmeyen sınavlar: Düzey 1 · Kurumsal Yön. · Kredi Der. · Konut Değ. · Gayrimenkul Değ. · BS Denetim
Mart 2026, Pazartesi sabah 07:30, İstanbul finans merkezi Banka X risk yönetim odası. Üç ekran açık. Birinci ekran: trading book Value at Risk (VAR) raporu — günlük 1 günlük %99 VAR 78M TL; pre-aprove edilmiş limit 100M TL — yeşil ışık. İkinci ekran: karşı taraf maruziyet (PFE) heatmap — 200+ aktif OTC swap pozisyonu; en büyük tek karşı taraf maruziyeti 450M TL (büyük hedge fund); CCR limit 500M; sarı uyarı bandında. Üçüncü ekran: stress test sonuçları — "TL %30 düşüş + faiz 1500bp artış + BIST 30 %35 düşüş" senaryosunda portföy kayıbı 850M TL — sermaye tamponunun %12'sini tüketir.
Risk yöneticisi Ayşe başını çevirir. Trading desk şefi Mehmet kahve fincanlarıyla içeri girer: "Bu hafta 2 milyar dolarlık yeni IRS portföyü açacağız." Ayşe cevap: "Önce stress test ekranını gör — yeni pozisyon eklenirse senaryoda kayıp 1,1 milyar TL'ye çıkar; CET1 oranı %12'den %11,2'ye düşer; BDDK eşiği %10,5'tir. Yeşil ışık vardır ama tampon dar." Mehmet düşünür: "O zaman %50 CCP cleared yapacağız + bilateral kısımda CSA daily VM tightening." Bu konuşma türev risk yönetiminin günlük gerçeğidir: VAR + PFE + stress test + sermaye yeterliliği — hepsi entegre, hepsi gerçek zamanlı, hepsi kritik.
(1) 6 ana risk kategorisi — piyasa, kredi, likidite, operasyonel, hukuki, model; (2) VAR (Value at Risk) — 3 hesaplama yöntemi (parametrik, tarihsel, Monte Carlo); (3) Expected Shortfall (CVaR) — VAR'ın iyileştirilmesi + FRTB; (4) Stress Testing — tarihsel + hipotetik + reverse; (5) Greek-bazlı portföy hedge — Delta/Gamma/Vega yönetimi; (6) Karşı Taraf Riski (CCR) — PFE, EPE, netting, CSA, CCP; (7) Basel III/IV — FRTB + CVA charge + leverage ratio; (8) Türkiye uygulaması — BDDK Risk Yönetimi Yönetmeliği + ICAAP. SPL Türev Araçlar Lisansında %12-15 ağırlık; Düzey 2 + Düzey 3 zorunlu.
Türev pozisyonların risk haritası
Türev araçlarda risk sadece "piyasa hareket etti, para kaybedildi" değildir — çok boyutlu bir kavramdır. Modern risk yönetimi 6 ana kategoriye ayrılır; her kategori farklı ölçüm + farklı azaltma yöntemleri gerektirir.
Market Risk
PİYASA RİSKİ
Piyasa fiyat hareketlerinden kayıp; fiyat, faiz, kur, volatilite. Ölçüm: VAR, ES, sensitivity (Greeks).
Credit + Counterparty Risk
KREDİ + KARŞI TARAF
Karşı taraf default riski; bilateral OTC pozisyonlarda. Ölçüm: PFE, EPE, CVA. Azaltma: netting, CSA, CCP.
Liquidity Risk
LİKİDİTE
Pozisyon kapatamama veya geniş bid-ask spread'inde işlem yapma. Ölçüm: market impact, days-to-liquidate, LCR/NSFR.
Operational Risk
OPERASYONEL
İnsan, sistem, süreç hataları; trading errors, sistem çökmesi, fraud. Ölçüm: loss event database, KRI metrikleri.
Legal + Regulatory Risk
HUKUKİ + REG
ISDA ihtilafları, jurisdiction sorunları, düzenleyici cezalar. Azaltma: standart sözleşmeler, hukuki opinion.
Model Risk
MODEL
Matematiksel model varsayım hatalarından kayıp. 2008 krizinde kritikti. Yönetim: Model Risk Management (MRM) çerçevesi.
1. Hat (First Line): Trading desk + business unit — günlük pozisyon yönetimi, ilk seviye risk kontrolü. 2. Hat (Second Line): Risk Management + Compliance — bağımsız risk ölçümü, limit izleme, raporlama. 3. Hat (Third Line): Internal Audit — bağımsız denetim, framework etkinliği. Türk bankalarında BDDK Bankaların İç Sistemleri Yönetmeliği bu modeli zorunlu kılar; üst yönetim + Yönetim Kurulu hesap verir.
VAR — Modern Risk Ölçümünün Köşe Taşı
VAR: belirli bir güven seviyesinde (genelde %95 veya %99), belirli bir zaman ufkunda (1 gün, 10 gün, 1 yıl), portföyün maksimum beklenen kaybı. Standart formülasyon: "%99 güven seviyesinde 1 günlük VAR 5 milyon TL" = portföyün 100 günden 99'unda kaybı 5M TL'den az olur; 1 günde aşma olasılığı %1. Önemi: 1990'lardan itibaren JP Morgan tarafından geliştirildi (RiskMetrics 1994); Basel II/III zorunluluğu; tüm büyük bankaların standart risk metriği.
VAR — GETIRI DAĞILIMI VE %99 KUYRUK
Şemadaki etiketler: -15M TL · -5M TL · 0 TL · +5M TL · +15M TL · Günlük kar/zarar dağılımı · ORTALAMA · VAR 99% · -7M TL · %1 kuyruk · (VAR aşımı) · ES 99% = -10M TL · (kuyruktaki ortalama)
VAR — 3 Hesaplama Yöntemi
METOD 1
Parametrik (Variance-Covariance)
Normal dağılım varsayımı; VAR = Pozisyon × σ × Z × √t. Hızlı; ama fat tail yok sayılır.
METOD 2
Tarihsel Simulasyon
Geçmiş 250+ gün getirilerini portföye uygula; %99 için en kötü 2,5 gün. Gerçek dağılım; ama geçmişe bağlı.
METOD 3
Monte Carlo
10.000+ rastgele senaryo; her birinde portföy değeri hesapla. Karmaşık türevler için en iyi; hesaplama yoğun.
Pratik VAR Hesabı — Parametrik Yöntem
%90 güven → Z = 1,28; %95 güven → Z = 1,645; %99 güven → Z = 2,33; %99,9 güven → Z = 3,09. Daha yüksek güven = daha büyük VAR. Basel III standart yaklaşımı %99 güven seviyesi + 10 günlük zaman ufku kullanır; sonra ek çarpanlarla (k = 3-4) trading book sermaye yükümlülüğüne dönüşür.
VAR Yöntemleri Karşılaştırma
VAR'ın Zayıf Yönleri
1. Fat tail problemi: gerçek piyasa getirileri normal dağılım göstermez; aşırı olaylar (kara kuğular) normalden çok daha sık. 2008 Lehman: 25-sigma olay (teorik olarak evrenin yaşı boyunca 1 kez); pratikte 100 yılda 5+ kez. 2. Kuyruk dağılımı: VAR sadece eşik değer; %1'lik kuyruğun içindeki dağılım hakkında bilgi vermez. 3. Subadditivity ihlali: bazı durumlarda VAR(A+B) > VAR(A) + VAR(B) — diversifikasyon mantığını ihlal eder. 4. Backtesting zorluğu: %99 VAR için yılda ~2,5 aşma olası; kümülatif olarak yetersiz veri. Çözüm: Expected Shortfall (ES) kullanılır → coherent risk measure.
ES — VAR'ın İyileştirilmiş Halefi
Expected Shortfall: VAR seviyesini aşan kayıpların ortalama değeri. Formülasyon: ES = E[L | L > VAR]. Yani: "VAR aşıldığı durumlarda ortalama kayıp ne kadardır?". VAR'a kıyasla: VAR sadece eşik; ES kuyruğun derinliğini ölçer. Tipik olarak ES > VAR (%20-40 daha büyük). Coherent risk measure: subadditivity + monotonicity + positive homogeneity + translation invariance — 4 matematiksel özellik sağlanır. Basel III/IV (FRTB 2019): trading book sermaye hesaplamasında VAR yerine ES zorunlu.
ES vs VAR Pratik Karşılaştırma
FRTB (Fundamental Review of Trading Book) 2019: Basel Komitesi 2008 sonrası reform; trading book sermaye hesaplamasında VAR yerine ES (97,5% güven seviyesi); kalıntı risk eklenir; konsantrasyon riski cezası. Türkiye: BDDK Basel IV uyumu kapsamında 2025'ten itibaren büyük bankalar trading book için ES hesaplamaya geçiyor.
ES'in Türkiye Banka Uygulaması
Olağanüstü Senaryolar Altında Test
Stress Testing: olağanüstü ama mümkün senaryolar altında portföy değer değişimini test etme. VAR'dan farkı: VAR "normal" piyasa koşullarını ölçer; stress test "aşırı" koşulları. Önemi: 2008 krizinde büyük bankalar VAR limitlerinin altındaydı ama gerçek kayıplar VAR'ı 5-10x aştı; stress test bu boşluğu doldurur. Düzenleyici zorunluluk: Basel III ICAAP, FED CCAR/DFAST (ABD), EBA stress test (AB), BDDK ICAAP (Türkiye).
3 Tür Stress Test
Türkiye Bankacılığı için Tipik Stress Senaryosu
Pratik etki: BDDK her yıl bankalardan ICAAP (Internal Capital Adequacy Assessment Process) raporu ister; stress test sonuçları ek sermaye tamponu belirlenmesinde kullanılır. 2018 Türkiye kuru krizi: BDDK stress senaryolarının gerçek dünya validasyonu; bazı orta ölçekli bankalar zayıf kaldı, ek sermaye yapma zorunda kaldı.
Long-Term Capital Management hedge fonu Nobel ödüllü kurucularıyla — model bazlı arbitraj stratejisi; VAR limitleri içindeydi; 1998 Rusya krizi gerçek dünyayı vurdu; pozisyonlar VAR'ın 5x'ini aştı. $4,6 milyar zarar; 14 büyük banka ortak fonla kurtarma yaptı (FED koordinasyonunda). Ders: VAR yetersiz; stress test + sermaye tamponu + likidite buffer zorunlu. 2008 sonrası Basel III tüm bunları zorunlu kıldı.
Türev Portföyünün Risk Maruziyetinin Yönetimi
Greek-bazlı hedge: TÜR1.5'te tanımlanan Delta, Gamma, Vega, Theta, Rho duyarlılıklarının portföy düzeyinde yönetilmesi. Bir market maker veya hedge fund'ın binlerce opsiyon pozisyonu olabilir; her bir pozisyon farklı Greek değerleri taşır → toplam (net) Greek pozisyonu sürekli izlenir + limit aşımı durumunda hedge işlemi yapılır.
Delta-Neutral Hedging Süreci
Önemli not: Delta hedge tek başına yetmez — spot fiyat ±%1 yerine ±%5 hareket ederse Gamma devreye girer; delta sürekli değişir; rebalancing maliyeti birikir. Profesyonel market maker'lar günde 5-20 kez delta hedge yapar.
Greek Limit Yapısı — Tipik Türk Bankası
Dynamic = sürekli rebalancing — yatırımcı pozisyonu takip eder, Greek değişimine göre alış/satış yapar. Yüksek işlem maliyeti + sürekli izleme. Static = vade boyunca pozisyon sabit — opsiyon kombinasyonları (butterfly, condor, ratio spread). Düşük maliyet + risk profili önceden bilinir; ama mükemmel hedge sağlamaz. Profesyonel market maker ikisini de kullanır: ana risk maruziyetini static yapı ile sınırlar; küçük dalgalanmalar için dynamic.
CCR — Bilateral OTC'nin Gizli Tehlikesi
CCR: bilateral OTC türev pozisyonlarında karşı taraf default ederse pozitif değerli pozisyonun kaybı. Sadece pozitif değerli pozisyonlar maruz kalır: A'nın B'ye karşı pozisyonu pozitifse → A risk altında; negatifse → B risk altında. Türev özelinde özelliği: değer dalgalanır; bugün pozitif olan yarın negatif olabilir → dinamik risk maruziyeti.
3 Ana CCR Ölçümü
Beklenen Kayıp Hesabı — Bilateral OTC
CCR Azaltma Yöntemleri
Düzenleyici Sermaye Yükümlülükleri
Basel: Bank for International Settlements (BIS) bünyesindeki Basel Committee on Banking Supervision (BCBS) tarafından geliştirilen, küresel banka sermaye yeterliliği çerçevesi. Versiyonlar: Basel I (1988) — basit kredi riski; Basel II (2004) — risk-bazlı; Basel III (2010) — 2008 sonrası reform; Basel IV (2023+) — daha sıkı RWA hesaplaması. Türkiye uygulaması: BDDK Bankaların Sermaye Yeterliliği Yönetmeliği Basel III'e uyumlu; Basel IV uyumu 2025-2027 arası aşamalı.
Kredi riski; sabit risk ağırlıkları; %8 minimum CAR.
3 sütun; risk-bazlı; içsel modeller (IRB); piyasa riski VAR.
Sermaye kalitesi; LCR/NSFR; leverage ratio; CVA charge; D-SIB tampon.
FRTB ES; revize CCR (SA-CCR); revize CVA; output floor %72,5.
Türkiye Basel Tarihçesi: 2002 Bankacılık Kanunu öncesi Basel I; 2002 sonrası Basel II/III BDDK tarafından adapt edildi; 2025-2027 Basel IV uyumu — büyük bankalar için.
Trading Book — 3 Ana Sermaye Yükümlülüğü
CVA Charge — Pratik Hesap
Basel III/IV bilateral OTC türev işlemlerini CCP-cleared'a kıyasla %20-50 daha pahalı yapar (sermaye maliyeti açısından). Bu nedenle bankalar standart ürünleri (vanilla IRS, basit currency swap) CCP'ye yönlendirir; sadece özelleşik ürünler (exotic swap, structured deal) bilateral kalır. Türkiye Takasbank Cleared OTC 2018'den itibaren bu nedenle hızla büyüdü; günlük hacim ~10 milyar TL'ye ulaştı.
Risk yönetiminin pratik yüzü
Bir senaryo seç:
VAR Hesaplama YöntemleriParametrik, tarihsel, Monte Carlo
VAR — DEĞERLEME RİSKİ
Value at Risk hesaplama yöntemleri — VAR (Value at Risk): belirli bir güven seviyesinde, belirli bir zaman ufkunda, portföyün maksimum beklenen kaybı. Standart formülasyon: \'%99 güven seviyesinde 1 günlük VAR 5 milyon TL\' = portföyün 100 günden 99\'unda kaybı 5M TL\'den az olur. 3 ana hesaplama yöntemi: (1) Parametrik (Variance-Covariance): portföy getirilerinin normal dağılım kabulü; pratik formül: VAR = Pozisyon × σ × Z-score × √t. Avantaj: hızlı; dezavantaj: fat tail yok sayılır. (2) Tarihsel Simulasyon: geçmiş verilerle (genelde 250+ gün) portföyün gerçek getiri dağılımı kullanılır; %99 güven için en kötü 2,5 günlük kayıp. Avantaj: gerçek dağılım; dezavantaj: geçmiş geleceği temsil etmeyebilir. (3) Monte Carlo Simulasyon: bilgisayarda 10.000+ rastgele senaryo üretilir; her senaryoda portföy değer hesaplanır; dağılım çıkarılır. Avantaj: karmaşık türevler için doğru; dezavantaj: hesaplama yoğun. Türk bankaları: ağırlıklı tarihsel simulasyon + parametrik kombinasyon. Tipik VAR limitleri: günlük trading book VAR limiti büyük Türk bankalarda 50-200 milyon TL; aşılırsa anında risk yönetimine bildirim.
Expected Shortfall (ES)VAR'ın iyileştirilmiş halefi
EXPECTED SHORTFALL (CVaR)
VAR\'ı aşan kayıpların ortalaması — Expected Shortfall (ES) — Conditional VAR: VAR seviyesini aşan kayıpların ortalama değeri. VAR\'ın eksiği: VAR sadece eşik değer; \'%1\'lik kuyruk\'un içindeki dağılım hakkında bilgi vermez. Örn. iki portföy aynı VAR\'a sahip olabilir ama biri %1\'lik kuyrukta -10M kayıp, diğeri -100M kayıp riski taşıyabilir. ES\'in avantajı: kuyruk riskini yakalar; aşırı senaryolarda ortalama kayıp ölçümü. Hesap: %99 ES = en kötü %1 senaryolarındaki kayıpların ortalaması. Tipik olarak ES > VAR (~%20-40 daha büyük). Basel III sonrası: 2019 FRTB (Fundamental Review of Trading Book) ile VAR yerine ES kullanılması zorunlu kılındı (banka trading book sermaye hesaplamasında). Pratik örnek: 100M TL portföy; 1 günlük %99 VAR = 5M TL; 1 günlük %99 ES = 7M TL → kuyruk kayıplarının ortalama beklentisi 7M. Türkiye 2026: BDDK Basel IV uyumu kapsamında büyük bankalar trading book için ES hesaplamaya geçiş yapıyor. Avantajları: (1) Coherent risk measure (subadditivity sağlanır); (2) Kuyruk riski yakalanır; (3) Stress test ile uyumlu. Dezavantajı: backtesting daha zor (VAR\'a göre).
Stress TestingAşırı senaryo dayanıklılığı
STRESS TESTING
Aşırı senaryolar altında portföy dayanıklılığı — Stress Testing: olağanüstü ama mümkün senaryolar altında portföy değer değişimini test etme. VAR\'dan farkı: VAR \'normal\' piyasa koşullarını ölçer; stress test \'aşırı\' koşulları. 3 tür stress test: (1) Tarihsel: geçmiş krizleri tekrar oynatma — 2008 Lehman, 2018 Türkiye kuru, 2020 COVID; portföye uygulanır → kayıp ölçülür. (2) Hipotetik: gelecekte olabilecek senaryolar — \"TL %50 değer kaybeder + faizler %20 puan artar\"; uzman görüşüyle tasarlanır. (3) Reverse: \"Portföyün belirli bir kaybı yaşaması için hangi piyasa hareketi gerekli?\" — risk eşiği belirleme. Düzenleyici stress testler: (a) FED CCAR/DFAST (ABD): yıllık banka sistemik stress testi; (b) EBA stress test (AB): 2 yılda bir; (c) BDDK ICAAP (Türkiye): bankaların kendi stress test yönetmeliği. Tipik senaryolar: TL %30 düşüşü + faizler 1500bp yükselişi + BIST 30 %40 düşüşü; bu senaryoda banka trading book VAR\'ı 5-10x büyür. Önemi: VAR yetersizdir tek başına — 2008\'de büyük bankalar VAR limitlerinin altındaydı ama gerçek kayıplar VAR\'ı aştı. Stress test bu boşluğu doldurur. Türk bankaları: yıllık ICAAP raporu BDDK\'ya sunulur; Sermaye Tampon Yeterlilik Oranı (CT1, T1, TCY) hesaplanır.
Greek-Bazlı HedgeDelta/Gamma/Vega yönetimi
PORTFÖY HEDGE — GREEKS
Türev portföy risk maruziyetinin yönetimi — Greek-Bazlı Hedge: türev portföyünün Delta, Gamma, Vega, Theta, Rho maruziyetinin yönetimi. Delta-neutral hedging: portföy delta\'sı sıfırlanır → spot fiyat hareketinden korumalı. Pratik: net delta toplanır; ters yönde dayanak varlık alış/satışıyla nötrlenir. Gamma hedging: gamma toplam edilir; ters gamma yapısı opsiyon ile alınır. Vega hedging: vega maruziyeti → opsiyon volatilite riski. Tipik market maker süreci: (1) Sabah pozisyon analizi: tüm Greek\'ler hesaplanır. (2) Limit kontrolü: Delta < 100K, Gamma < 10K, Vega < 50K (örn). (3) Hedge işlemi: limit aşan Greek\'ler için ters pozisyon. (4) Day-end yeniden ölçüm: T+1 risk raporu üst yönetime. Cross-Greek hedge: birbirini etkileyen Greek\'ler — örn. Delta hedge yaptıktan sonra Gamma değişebilir. Pratik tuzak: \"perfect hedge yok\" — sürekli yeniden dengeleme (rebalancing) gerekir; işlem maliyeti birikir. Türk piyasası: VİOP opsiyon market maker\'ları (5-10 büyük banka + aracı kurum) günlük olarak Delta/Gamma hedge yapar; pozisyonlar T+1 BDDK\'ya raporlanır. Dynamic hedging vs Static hedging: dinamik = sürekli rebalancing; statik = vade boyunca pozisyon sabit (opsiyon kombinasyonları).
Karşı Taraf Riski (CCR)PFE, EPE, CVA
KARŞI TARAF RİSKİ — PFE
Bilateral pozisyonlarda kredi riski yönetimi — Counterparty Credit Risk (CCR): bilateral OTC türev pozisyonlarında karşı taraf default ederse pozitif değerli pozisyonun kaybı. 3 ana ölçüm: (1) Current Exposure (CE): pozisyonun bugünkü mark-to-market değeri (eğer pozitifse). (2) Potential Future Exposure (PFE): belirli bir güven seviyesinde, vade boyunca pozisyonun maksimum beklenen pozitif değeri. PFE genelde %95 veya %99 güven seviyesinde hesaplanır. (3) Expected Positive Exposure (EPE): vade boyunca beklenen pozitif maruziyet ortalaması. EPE × PD × LGD = Expected Loss. CCR azaltma yöntemleri: (a) Netting: ISDA close-out netting → tüm pozisyonlar netleştirilir. (b) Collateralization (CSA): günlük variation margin; threshold + minimum transfer amount (MTA). (c) CCP Clearing: novation yoluyla CCP\'ye devir → bilateral CCR sıfır. (d) Termination Right: erken sona erme hakkı (örn. bilateral break clause her 5 yıl). Pratik örnek: 100M TL notional 5Y IRS; pozisyonun current mark-to-market değeri +5M; PFE %95 = +20M (5 yıl boyunca olabilecek max pozitif değer). Karşı taraf %2 yıllık default olasılığı → Beklenen Kayıp = 12,5M × 2% × 60% LGD = 150K TL/yıl. Türkiye uygulaması: BDDK Bankaların Sermaye Yeterliliği Yönetmeliği SA-CCR yöntemini kullanır; büyük bankalar içsel model (IMM) opsiyonu var.
Basel III/IV — CVA + FRTBDüzenleyici sermaye
BASEL III/IV — CVA + FRTB
Düzenleyici sermaye yükümlülükleri — Basel III/IV: Bank for International Settlements (BIS) tarafından geliştirilmiş, küresel banka sermaye yeterliliği çerçevesi. Tarihçe: Basel I (1988) — basit; Basel II (2004) — risk-bazlı; Basel III (2010) — 2008 sonrası reform; Basel IV (2023+) — daha sıkı. Trading book için 3 ana sermaye yükümlülüğü: (1) Market Risk Capital (FRTB — Fundamental Review of Trading Book): 2019 reformu; ES (Expected Shortfall) bazlı sermaye; standart yaklaşım vs içsel model yaklaşımı. (2) CVA Charge (Credit Valuation Adjustment): bilateral OTC türev karşı taraf riski için ek sermaye; SA-CVA (standart) veya BA-CVA (basitleştirilmiş). (3) Counterparty Credit Risk (SA-CCR — Standardized Approach): 2017 reformu; bilateral OTC pozisyon değeri + add-on. Leverage Ratio: Tier 1 sermaye / Toplam maruziyet ≥ %3 (büyük bankalar için %4-5). Türkiye uygulaması: BDDK Sermaye Yeterliliği Yönetmeliği Basel III\'e uyumlu; Basel IV uyumu 2025-2027\'de aşamalı. Pratik etki: bilateral OTC türev pozisyonların sermaye maliyeti CCP-cleared\'a göre %20-50 daha yüksek → bankalar standart ürünleri CCP\'ye yönlendirir. D-SIB ek sermaye: Domestic Systemically Important Bank — büyük Türk bankaları için ek %1-2,5 sermaye tampon.
Operasyonel + Hukuki RiskTrading hataları + cezalar
OPERASYONEL + HUKUKİ RİSK
Trading hatalarından düzenleyici cezalara — Operasyonel Risk: insan, sistem, süreç hatalarından kaynaklanan kayıplar. 5 alt kategori: (1) Trading hataları — fat finger (yanlış miktar), yanlış pozisyon kayıt, eski fiyatla işlem; (2) Sistem hataları — algoritma bug, market data feed kesinti, takas sistem çökmesi; (3) Mevzuat ihlali — pozisyon raporlama eksiği, DTCC/EMIR raporlama hatası, MiFID II best execution ihlali; (4) Finansal suç — front running, market manipulation, insider trading; (5) Düzenleyici ceza — regulator inceleme + para cezası. 2012 JP Morgan London Whale: Bruno Iksil\'ın CDS portföyünde $6,2 milyar kayıp; risk yönetimi sistemleri yetersizdi. 2015 Deutsche Bank: Libor manipulation cezası $2,5 milyar. Türkiye 2018-2026: BDDK + SPK ortalama yıllık 10-30 banka cezası; toplam ~500M TL ceza/yıl. Hukuki Risk: ISDA Master Agreement maddelerinden ortaya çıkan ihtilaflar; jurisdiction sorunu; close-out netting gerçekleşmemesi. Model Riski: matematiksel modellerde hata; Black-Scholes\'un fat tail yok sayması; volatilite skew\'nin yanlış hesaplanması. 2007-2008: subprime mortgage CDO modelleri korelasyon varsayımları yanlıştı; trillion dolar hesabını yanılgılarda yatırdı. Türkiye uygulaması: bankalar Model Risk Management (MRM) çerçevesi kurmak zorunda; içsel model BDDK onayına tabi.
Sektörde Risk Yönetimi Pratiği
Günlük VAR + Stress Test Süreci
BÜYÜK TÜRK BANKASI — TRADING BOOK
Büyük Türk bankalarında trading desk her sabah 1 günlük %99 VAR raporu üretir; içsel model (IMA) ile veya standart yaklaşım ile. Limit aşımı durumunda anında pozisyon kapatma + CRO'ya bildirim. Aylık stress test: BDDK ICAAP senaryoları (TL %30 düşüş, faiz +1500bp); CET1 etkisi hesaplanır. Yıllık ICAAP raporu: BDDK'ya sunulur; ek sermaye tamponu belirlenmesinde kullanılır. Tipik Türk büyük bankası 2026: trading book VAR limiti 100-200M TL günlük; gerçek VAR genelde limitin %50-70'i (tampon korunur).
Margining + Risk Limit
HEDGE FUND — PRIME BROKER
Hedge fund'lar büyük türev pozisyonlarını prime broker üzerinden taşır; günlük portföy değerleme + initial margin + variation margin ödemesi. Risk limitleri: VAR limiti, max loss limit, konsantrasyon limiti, liquidity limiti. 2021 Archegos vakası: Bill Hwang fonu 5 prime broker'a aynı stratejiyle bilgi vermeden eş pozisyonlar kurmuştu; kümülatif maruziyet $50+ milyar; pozisyon çöktüğünde Credit Suisse + Nomura + Morgan Stanley + UBS + GS toplam ~$10 milyar zarar — risk yönetimi başarısızlığı dünya çapında ders kitabı oldu.
FX + Faiz Hedge Politikası
TÜRK ŞİRKETİ — KURUMSAL HEDGE
Büyük Türk ihracatçı/ithalatçı şirketler kurumsal yönetim çerçevesinde hedge politikası belirler. Tipik kapsam: %50-80 FX maruziyeti hedge edilir; %20-50 açık bırakılır. Araçlar: forward, currency swap, FX option. Karar süreci: CFO + Treasurer + Yönetim Kurulu Risk Komitesi onayı; aylık rapor; vade dağılımı 1Y-5Y arası. Pratik örnek: 100M USD ihracat geliri olan şirket; 6Y boyunca aylık 1,4M USD vade dağılımıyla forward; bu sayede kur dalgalanmaları %80 azaltılmış.
Risk-Bazlı Portföy Yönetimi
VARLIK YÖNETİM ŞİRKETİ — PORTFÖY
Yatırım fonları + emeklilik fonları portföylerini risk-bazlı çerçevede yönetir. Risk metrikleri: tracking error (benchmarka göre), beta, faiz duration, FX exposure. Türev kullanımı: hedge için future + opsiyon + IRS; pozisyon büyüklüğü sınırı (örn. portföy değerinin %20'si). SPK düzenlemesi: III-52.1 Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği — türev kullanımı kuralları, leverage sınırları (yatırım fonu için max %200), risk yönetimi yönetmeliği. Tipik Türk yatırım fonu: portföyün %5-15'i türev pozisyonlardadır; ağırlıklı hedge amaçlı.
Yaygın Tuzaklar — 4 Karıştırma
1. "VAR limiti içindeyken risk düşüktür" yanlış
Eğer trading book VAR'ı limit içindeyse, banka risk yönetimi açısından güvenlidir.
VAR sadece normal piyasa koşullarındaki riski ölçer; kuyruk olayları ve aşırı senaryolar için yetersizdir. Tarihsel kanıtlar: (1) 1998 LTCM — Nobel ödüllü matematikçilerin yönettiği fon; VAR limitleri içindeydi; Rusya krizi VAR'ın 5x'ini aştı; $4,6 milyar zarar; sistemik risk yarattı. (2) 2008 Lehman — banka trading book VAR'ları normal koşullarda yeterliydi; subprime kollaps VAR'ları 10x aştı. (3) 2012 JP Morgan London Whale — Bruno Iksil CDS portföyü; içsel VAR modeli yetersizdi; $6,2 milyar kayıp. VAR'ın 4 kritik eksikliği: (a) Fat tail problemi: gerçek getiriler normal dağılım göstermez; aşırı olaylar VAR varsayımlarından sık. (b) Kuyruk dağılımı bilinmez: VAR sadece eşik değer; %1 kuyruğunun içindeki dağılım hakkında bilgi vermez (10M kayıp mı, 100M kayıp mı?). (c) Subadditivity: bazı durumlarda VAR(A+B) > VAR(A)+VAR(B) — diversifikasyon mantığını ihlal. (d) Backtesting zayıf: %99 VAR için yılda ~2,5 aşma; istatistiksel olarak yetersiz. Çözüm: VAR + Expected Shortfall (ES) + stress test + sermaye tamponu kombinasyonu. Modern uygulama: 2019 FRTB sonrası bankalar trading book için VAR yerine ES + stress test zorunlu kullanır. Klasik tuzak: "VAR yeterli" → 2008'den önce bankalar sadece VAR'a güvendi → kriz büyüdü. Doğru anlayış: VAR + ES + stress test üçlüsü modern risk yönetiminin temelidir.
2. "%99 VAR portföyün max kayıbıdır" yanlış
%99 güven seviyesinde VAR 5M TL ise, portföy en fazla 5M TL kaybedebilir.
VAR maximum değil, eşik değerdir; %99 VAR aşılma olasılığı %1'dir. Doğru yorum: "%99 güven seviyesinde 1 günlük VAR 5M TL" = portföyün 100 günden 99'unda kaybı 5M TL'den az olur; 1 günde aşılma olasılığı %1. Yani %1 olasılıkla kayıp 5M'den fazla — 6M, 10M, hatta 50M olabilir. Yıllık beklenen aşma sayısı: 252 işlem günü × %1 = ~2,5 aşma/yıl. Eğer yıllık 8+ aşma görülürse model hatalı (red zone — Basel III). Aşıldığında ne kadar olur?: bu Expected Shortfall (ES) ile ölçülür. Pratik örnek: A bankasının %99 VAR'ı 5M; ES 7M (kuyruk ortalaması). B bankasının %99 VAR'ı 5M (aynı); ES 25M (fat tail). VAR'a göre eşit; gerçekte B çok daha riskli. Klasik tuzak: "VAR aşılırsa şirket batar" yanılgısı; hayır, VAR'ın aşılması beklenen + kabul edilen bir olaydır (yılda ~2,5 kez). Sermaye tamponu bu olağan aşmaları absorbe eder. 2008 dersi: VAR'ın aşılması ölümcül değildir; sermaye tamponunun yetersiz olması ölümcüldür. Bu yüzden Basel III sermaye tamponu (CET1 + Conservation Buffer + D-SIB Buffer) öne çıktı. Modern banka sermayesi: %4,5 CET1 + %2,5 Conservation Buffer + %1-2,5 D-SIB Buffer + Pillar 2 ek tampon = toplam %10-12+ minimum.
3. "CVA = karşı taraf default kaybı" eksik tanım
Yanlış (eksik): CVA, karşı taraf default ettiğinde uğranan kayıptır.
CVA bir değer ayarlamasıdır — karşı taraf kredi riskinin türev pozisyonun bugünkü değerine yansıtılması. Tanım: CVA = E[PD × LGD × EPE] indirgenmiş bugünkü değer. CVA pozisyonun adil değerinden çıkarılır. Önemi: 2008 sonrası türev fiyatlama 'risk-free' kabulünden ayrıldı; tüm bilateral pozisyonlar CVA-adjusted fiyatlandırılır. Pratik örnek: 100M TL notional 5Y IRS'te bilateral mark-to-market değeri +5M TL ise; CVA hesabı +600K TL kayıp gösteriyorsa → CVA-adjusted değer 4,4M TL. CVA dinamik bir kavram: karşı taraf CDS spread'i değişirse CVA değişir → P&L'e yansır. Bu sebeple bankalar 'CVA Desk' kurar: aktif CVA hedge yapar; karşı taraf CDS'i alır → CVA volatility'sini yönetir. Counterparty default ettiğinde gerçek kayıp 'realized loss'tur — CVA değil. İki kavram farkı: (a) CVA: değer ayarlaması (her gün güncelleniyor; mark-to-market). (b) Realized Loss: default gerçekleştiğinde maruziyet × LGD. Basel CVA charge: CVA volatility riskine karşı düzenleyici sermaye yükümlülüğü; bilateral pozisyonlar için ek sermaye. Klasik tuzak: CVA hesabı yapılınca "karşı taraf default ederse 600K kayıp" diye düşünmek; aslında CVA bugünkü beklenen kredi maliyetidir, default gerçekleşmese bile karşı taraf CDS spread'i artarsa CVA P&L'i etkiler.
4. "CCP zorunluluğu = bilateral OTC bitti = CCR sıfır" yanlış
CCP zorunluluğu sayesinde tüm OTC pozisyonlar CCP'de takas edilir; karşı taraf riski tamamen ortadan kalktı.
CCP zorunluluğu sadece standart, likit ürünler içindir; bilateral OTC pozisyonlar büyük hacimde devam etmektedir + CCP'nin kendisi de risk taşır. Bilateral kalan ürünler: (a) Exotic swap'lar — knock-out, range accrual, structured; (b) FX forward kısa vadeli; (c) Equity TRS %95+ bilateral; (d) Eşik altı küçük finansal kurumlar + intra-group işlemler. 2026 küresel rakamlar: IRS hacminin %20'si bilateral; CDS %30; equity swap %95+; commodity swap %60. Türkiye: Takasbank Cleared OTC sadece standart TL IRS + basit USD/TL CCS için. Bilateral kalanlarda CCR yönetimi devam eder: ISDA Master Agreement + CSA + günlük variation margin + Initial Margin (UMR). CCP riski: (1) CCP iflas riski: nadir ama mümkün; default waterfall yetersiz olabilir. 2018 Norske Skog → Nasdaq Clearing CCP geçici sıkıntı yaşadı. (2) Concentration risk: tüm büyük IRS işlemleri 3-4 büyük CCP'de toplanmış; sistemik risk konsantrasyonu. (3) Initial Margin maliyeti: CCP-cleared olsa bile IM ödeme zorunluluğu vardır; fonlama maliyeti getirir (MVA — Margin Value Adjustment). Modern uygulama: bankalar bilateral + CCP karışık portföyle çalışır; CCR yönetimi her iki tarafta devam eder. Klasik tuzak: "CCP zorunluluğundan beri risk yönetimi gereksizleşti" yanılgısı; aslında CCR yönetimi daha karmaşıklaştı (CCP'lerle ilgili ek riskler eklendi).
Banka X — büyük bir Türk bankası; trading book değeri 5 milyar TL; 200+ aktif türev pozisyon (TL IRS, USD/TL currency swap, BIST 30 future, opsiyon, sovereign CDS). CRO 3 ana risk metriği üzerinden değerlendirme yapacak: (1) 1 günlük %99 VAR ve %97,5 ES + 10 günlük Basel zorunlu hesap; (2) ICAAP stress test (TL %30 düşüş + faiz +1500bp + BIST -%40); (3) CCR yönetimi — 3 ana karşı tarafta toplam EAD 850M TL, ortalama PD %1,5, LGD %60. Her metriğin hesaplaması + limit kontrolü + öneriler nasıl olmalı? Banka X'in CET1 oranı %12,5; BDDK minimum %10,5 (D-SIB tampon dahil).
Cevabı göster
Banka X — Entegre Risk Değerlendirmesi
1. VAR + ES HESAPLAMASI (TARİHSEL SİMULASYON)
Trading book değeri: 5 milyar TL.
Tipik günlük volatilite (Türk büyük banka karışık portföy): ~%0,8.
%99 Z-skoru: 2,33; %97,5 ES çarpanı: ~2,8 (kuyruk ortalaması).
Parametrik VAR/ES hesaplama:
• 1 Günlük %99 VAR = 5.000M × 0,8% × 2,33 = ~93,2M TL
• 1 Günlük %97,5 ES = 5.000M × 0,8% × 2,8 = ~112M TL
• 10 Günlük %99 VAR = 93,2M × √10 = ~294,7M TL (Basel zorunlu)
• 10 Günlük %97,5 ES = 112M × √10 = ~354M TL (FRTB zorunlu)
Limit kontrolü: Banka X'in iç limit yapısı genelde:
• 1 günlük VAR limit: 150M TL → mevcut 93,2M (%62 kullanım) ✅
• 10 günlük VAR limit: 400M TL → mevcut 294,7M (%74 kullanım) ⚠️ sarı bant
• ES limit: 400M TL → mevcut 354M (%89 kullanım) 🔴 kırmızı yakın
Öneri 1: ES limitine yaklaşılıyor; karmaşık opsiyon pozisyonlarının kuyruk riski yüksek olabilir → portföy konsantrasyonu gözden geçir.
2. ICAAP STRESS TEST HESAPLAMASI
Senaryo parametreleri: TL -%30, faiz +1500bp, BIST -%40, CDS spread +%200.
Pozisyon bazlı stress kayıbı:
• TL IRS portföyü (notional 8 milyar): DV01 ~ 7M TL/bp × 1500bp = -1.050M TL
Ancak hedge'ler nedeniyle net etki ~ -350M TL
• USD/TL CCS portföyü (3 milyar TL eşdeğer):
Basis spread + CVA artışı ~ -180M TL
• BIST 30 future + opsiyon (notional 1,5 milyar):
Endeks -%40 → kayıp ~-280M TL (delta + gamma negatif etki)
• Sovereign CDS portföyü:
CDS spread +200% → -120M TL (CDS sat pozisyonu varsa)
• FX pozisyonu: ~-150M TL
Toplam Stress Kayıbı: ~-1.080M TL (trading book)
Banking book ek kayıp: NPL artışı + CVA + funding maliyet ~-650M TL
Toplam Banka X Stress Kayıbı: ~-1.730M TL
Sermaye etkisi:
• Başlangıç CET1: %12,5 = ~6.000M TL CET1 sermaye (varsayım)
• Stress sonrası CET1 sermaye: 6.000M - 1.730M = ~4.270M TL
• Stress sonrası CET1 oranı: yaklaşık %9,5
• BDDK minimum: %10,5 (D-SIB tampon dahil)
•
Sonuç: Stress sonrası CET1 oranı minimum altında! 🔴
Öneri 2: Bankanın stress senaryosu sermaye yeterliliğini ihlal eder; ek sermaye tamponu gerekli (~150-200M TL ek CET1) veya RWA (risk-weighted assets) düşürme stratejisi (pozisyon küçültme).
3. CCR YÖNETİMİ HESAPLAMASI
Toplam EAD: 850M TL (3 ana karşı taraf).
PD: ortalama %1,5 yıllık.
LGD: %60.
Beklenen yıllık kredi kaybı:
• EL = EAD × PD × LGD = 850M × 1,5% × 60% = 7,65M TL/yıl
5 yıl toplam beklenen kayıp: ~30M TL (vade dağılımına göre).
CVA hesabı: bugünkü değere indirgenmiş ~25M TL.
Basel CVA Charge (sermaye): ~25M × 12% = ~3M TL ek RWA capital.
CCR azaltma stratejileri:
• Mevcut: ISDA Master Agreement + CSA günlük VM (good).
• Eksik: 3 ana karşı tarafın 2'si bilateral; CCP'de takas edilebilir mi?
• Önerilen: Standart IRS/CCS pozisyonlarını CCP'ye yönlendir → CVA charge ~%50 azalır + Basel CCR sermayesi düşer.
Konsantrasyon riski: Tek karşı tarafta 500M EAD (Banka C) → toplam EAD'nin %59'u → Basel concentration limit (%25) ihlali yakın!
Öneri 3: Banka C ile pozisyonu CCP'ye yönlendir veya ekstra CSA threshold tighten et.
4. ENTEGRE ÖNERİLER (CRO İÇİN)
Acil Aksiyon (1 ay):
• Karmaşık opsiyon konsantrasyonunu gözden geçir → ES limitine yaklaşılıyor.
• Banka C konsantrasyon riski → CCP'ye yönlendirme planı.
Orta Vadeli (3-6 ay):
• Stress sonrası sermaye yetersizliği → 200M TL ek CET1 hedef.
• Bilateral OTC pozisyonların %50'sini CCP'ye geçir → Basel CVA + CCR sermayesi düşer.
• Trading book pozisyon büyüklüğünü %20 azalt (alternatif olarak).
Uzun Vadeli (1+ yıl):
• Basel IV uyumu (FRTB IMA model) tam yapı kurulması.
• İçsel CVA hedge desk geliştir → CVA volatility yönetimi.
• Stress test senaryolarını her ay güncelle (volatil dönemler için aylık).
SPL/SPK SINAV İPUCU
Bu vakada 14 kritik kavram:
• VAR formülü: Pozisyon × σ × Z × √t
• 10 gün vs 1 gün VAR ölçeklendirme: × √10
• Expected Shortfall vs VAR: ES kuyruk ortalaması; FRTB zorunlu
• Stress test 3 türü: tarihsel, hipotetik, reverse
• ICAAP süreci: BDDK yıllık zorunlu rapor
• CET1 oranı + tampon yapısı: %4,5 + %2,5 + %1-2,5 D-SIB
• EAD = α × (RC + PFE): Basel SA-CCR formülü
• CVA hesabı: EPE × PD × LGD indirgenmiş bugünkü değer
• EL = EAD × PD × LGD: beklenen kredi kaybı
• Konsantrasyon limiti: Basel %25 büyük maruziyet
• FRTB SA vs IMA: standart vs içsel model yaklaşımı
• Türkiye D-SIB tampon: BDDK belirler; %1-2,5 arası
• 3 hat savunma modeli: trading desk → risk yönetim → iç denetim
• Greek-bazlı portföy hedge: Delta/Gamma/Vega limit yönetimi
SPL Türev Araçlar Lisansı sınavının %12-15'i risk yönetimi konularıdır.
Kendini dene
Mini Quiz
Özet — Akılda Kalanlar
- 6 ana risk kategorisi: piyasa, kredi/CCR, likidite, operasyonel, hukuki, model.
- 3 hat savunma modeli: trading desk → risk yönetim → iç denetim; BDDK Bankaların İç Sistemleri Yönetmeliği zorunlu.
- VAR (Value at Risk): belirli güven seviyesinde + zaman ufkunda + maksimum beklenen kayıp.
- VAR formülü (parametrik): VAR = Pozisyon × σ × Z × √t; Z%99 = 2,33.
- VAR 3 yöntem: parametrik (variance-covariance), tarihsel simulasyon, Monte Carlo.
- Zaman ölçeklendirme: VAR(t) = VAR(1) × √t (square root of time rule).
- Basel zorunlu: 10 günlük tutma süresi → VAR(10) = VAR(1) × √10 ≈ ×3,16.
- VAR'ın 4 zayıf yönü: fat tail, kuyruk dağılımı bilinmez, subadditivity ihlali, backtesting zayıf.
- Expected Shortfall (ES) / CVaR: VAR'ı aşan kayıpların ortalaması; kuyruk riskini ölçer.
- FRTB (2019): trading book sermaye hesaplamasında VAR yerine %97,5 ES zorunlu.
- Coherent risk measure: subadditivity + monotonicity + positive homogeneity + translation invariance — ES sağlar, VAR sağlamaz.
- Stress Testing 3 türü: tarihsel (2008 tekrar), hipotetik (uzman senaryo), reverse (hangi şok belirli kaybı yaratır?).
- Düzenleyici stress test: FED CCAR/DFAST (ABD), EBA (AB), BDDK ICAAP (Türkiye) zorunlu.
- 2018 Türkiye kuru krizi: stress senaryolarının gerçek dünya validasyonu; bazı bankalar ek sermaye yapma zorunda kaldı.
- Greek-bazlı portföy hedge: Delta/Gamma/Vega/Theta/Rho limit yönetimi; market maker günlük süreç.
- Delta-neutral hedging: portföy delta sıfırlama; spot fiyat hareketinden korumalı.
- Dynamic vs Static hedging: dinamik = sürekli rebalancing; statik = opsiyon kombinasyonları.
- Karşı Taraf Riski (CCR): bilateral OTC pozisyonlarda karşı taraf default kaybı; sadece pozitif değerli pozisyonlar maruz.
- 3 ana CCR ölçümü: Current Exposure (CE), Potential Future Exposure (PFE %99), Expected Positive Exposure (EPE).
- EL formülü: Expected Loss = EAD × PD × LGD; CVA hesabının temelidir.
- CCR 5 azaltma yöntemi: netting (ISDA), CSA (variation margin), CCP clearing, termination right, limit yönetimi.
- Basel I → IV tarihçesi: 1988 → 2004 → 2010 → 2023+; küresel banka sermaye yeterliliği çerçevesi.
- Basel III/IV trading book: 3 yükümlülük — Market Risk Capital (FRTB), CVA Charge, SA-CCR.
- SA-CCR formülü: EAD = α × (RC + PFE); α = 1,4 (regulatory).
- Sermaye yapısı: %4,5 CET1 + %2,5 Conservation + %1-2,5 D-SIB + Pillar 2 + Counter-cyclical.
- Leverage Ratio: Tier 1 / Toplam maruziyet ≥ %3 (büyük bankalar için %4-5).
- Türkiye BDDK: Sermaye Yeterliliği Yönetmeliği Basel III uyumlu; Basel IV 2025-2027 aşamalı.
- ICAAP süreci: BDDK yıllık zorunlu rapor; sermaye yeterliliği iç değerlendirme.
- Tarihsel risk vakaları: 1998 LTCM ($4,6 milyar zarar), 2008 Lehman + AIG ($182 milyar bailout), 2012 JP Morgan London Whale ($6,2 milyar), 2021 Archegos (~$10 milyar bankalara).
- Klasik tuzaklar: "VAR limit içinde = risk düşük" yanlış (kuyruk olayları); "%99 VAR maksimum kayıp" yanlış (eşik değer); "CVA = default kayıp" eksik (değer ayarlaması); "CCP zorunluluğu = bilateral bitti" yanlış (özelleşik ürünler bilateral + CCP riski).
- SPL ağırlığı: Türev Araçlar Lisansında %12-15; Düzey 2 + Düzey 3 zorunlu konu.
Dayanak ve kaynaklar
- Açık Kaynak Mevzuat ve Referanslar
- BDDK Bankaların Sermaye Yeterliliği Yönetmeliği — Basel III uyumlu sermaye hesaplama; trading book vs banking book ayrımı; CVA charge; SA-CCR. bddk.org.tr.
- BDDK Bankaların İç Sistemleri Yönetmeliği — risk yönetim çerçevesi; 3 hat savunma modeli; ICAAP süreci. bddk.org.tr.
- BDDK Bankaların Risk Yönetimine İlişkin Düzenlemeler — VAR, ES, stress test, model validation; içsel model yetkilendirme süreci. bddk.org.tr.
- BDDK ICAAP Rehberi — Internal Capital Adequacy Assessment Process; bankaların yıllık iç sermaye yeterliliği değerlendirmesi. bddk.org.tr.
- 5411 Sayılı Bankacılık Kanunu Madde 76 — Risk Yönetimi + Madde 77 — Türev İşlemler; risk yönetim altyapısı zorunluluğu. mevzuat.gov.tr.
- SPK Yatırım Kuruluşlarının Risk Yönetim Esasları Tebliği — aracı kurum risk yönetim çerçevesi; içsel kontrol ve denetim. mevzuat.spk.gov.tr.
- SPK III-52.1 Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği — yatırım fonu türev kullanımı + leverage sınırları (max %200) + risk yönetim politikası. mevzuat.spk.gov.tr.
- Takasbank Risk Yönetim Esasları — VİOP CCP risk-bazlı teminat sistemi; SPAN benzeri portfolio margin; default fund + waterfall. takasbank.com.tr.
- SPL Türev Araçlar Lisansı Müfredatı — risk yönetimi konuları; VAR, stress test, Greeks, CCR, Basel zorunlu. spl.com.tr/sinav-konulari-ve-alt-konu-basliklari.
- SPL Düzey 2 ve Düzey 3 Müfredatı — kapsamlı risk yönetimi + Basel + ICAAP konuları. spl.com.tr.
- TCMB Finansal İstikrar Raporu — yıllık makroekonomik stress test senaryoları; sistemik risk göstergeleri. tcmb.gov.tr.
- BIS — Bank for International Settlements Quarterly Review — küresel türev piyasa hacimleri + sistemik risk göstergeleri. bis.org/statistics.
- BCBS d457 — Minimum capital requirements for market risk (FRTB) — 2019 reform; ES bazlı sermaye + standart vs içsel model. bis.org/bcbs/publ/d457.htm.
- BCBS d352 — Standardised Approach for Counterparty Credit Risk (SA-CCR) — 2014 reform; bilateral OTC karşı taraf maruziyet hesaplaması. bis.org/bcbs/publ/d352.htm.
- BCBS d507 — Targeted revisions to the credit valuation adjustment risk framework — Basel IV CVA reformu; SA-CVA + BA-CVA standart yaklaşımları. bis.org/bcbs.
- BCBS d325 — Revisions to the Basel III leverage ratio framework — leverage ratio hesaplama + minimum %3 zorunluluğu. bis.org/bcbs.
- EMIR (Regulation EU 648/2012) — Avrupa Market Infrastructure Regulation; CCP zorunluluğu + raporlama + risk yönetim teknikleri. eur-lex.europa.eu.
- Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act (2010, Title VII) — ABD OTC türev reformu; CCP clearing + Volcker Rule. treasury.gov.
- FED CCAR (Comprehensive Capital Analysis and Review) — ABD büyük banka yıllık stress testi; metodoloji kamu erişimine açık. federalreserve.gov.
- EBA — European Banking Authority Stress Test Methodology — Avrupa bankaları 2 yılda bir stress test; senaryolar + sonuçlar kamuya açık. eba.europa.eu.
- CC0 / Kamu Malı / Resmî
- Tüm referanslar kamu erişimine açık, telifsiz ve resmî kaynaklardır. BCBS Basel belgeleri, EMIR, Dodd-Frank, FED CCAR, EBA stress test metodolojileri akademik + düzenleyici kamu malıdır. Ders içeriği bu kaynaklardan paraphrase edilerek hazırlanmış olup hiçbir telifli eğitim materyali kullanılmamıştır.